Category Archives: Writing

Biyaheng Panulat 2014

Assalamu Alaykum! (Peace be upon you all!)Last October 2014 I attended the “Biyaheng Panulat 2014” wherein famous Filipino writers and composers came to our campus to, well, supposedly give inspiration to those who are aspiring to be writers and compos…

KALATAS Interview : Rogelio Braga

KALATAS is the official publication of the Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL), the largest organization of Filipino writers in the country founded in 1974.

“Mahirap ang maging mandudula, sa totoo lang. Ang pagiging mandudula pala ay isang pagpapasya—sa iba nga, pulitikal na pagpapasya. At ang nalalabing panahon pagkatapos ng pagpapasya na ito ay ang pangangatawanan mo na ang tinahak mong landas.”

Here is the rest of the interview. 


Freedom of Thought

NAKAKATAKOT ANG MGA tao na sa publiko nagpapahayag na sila raw ang representative ng ganito-ganyan, na boses ng ganito-ganyan. Marapat lang na pagdudahan ang iyong pagkatao dahil sa kung paanong paraan mo tinitingnan ang iyong Sarili at kaakuhan (…

Moroism.org

I CREATED AN community online to serve as a ‘space’ for Filipino and Moro intellectuals, artists, readers and students to discuss and reach out to each other for discourses, pedantry and exchanges on issues and themes of postcoloniality (and coloniality) and the dynamic relationships of Moro-Filipino consciousness, expressions, narratives, and subject-positions and the spaces created by these relationships.

This endeavor  is borne out of seemingly inadequate spaces provided by Facebook and other social media sites for discussions. One limitation of a Facebook ‘comment’ and ‘status’ is we tend to express our thoughts in haste – and usually this does not lead us to a careful evaluation of our ideas and perspectives before sharing it to the world. 

Moroism.org is managed by me and my few Moro colleagues and friends in the university and on the ground who are into Moro and Philippine studies. Ideas to be presented to the public will pass through the interventions of editor/s and core members of the group before publication. And the public – Moros and Filipinos alike – can join the discussions on various areas such as but not limited to literature, politics, history, popular culture, Islamic studies by creating an account in the site. 

Kabayaan Ka will remain to be my personal blog (and my personal Facebook account will soon be ‘inactive’ as I will transfer some of the contents here and in Moroism.org including entries from collaborative effort, a project-in-progress, with photographer-friend Alberto Bainto for Sa Kabila ng Lahat). Of course, I still would like to keep in touch with you who’s with me for almost five years now. 

For the first quarter of 2014 Moroism.org announces the ‘pitched’ topics for discussions. I am sharing the announcement for the readers and frequent visitors of Kabayaan Ka so you, too, can join the discussion and be part of the community. 
Moroism.org  invites the community to join the discussions to further the discourse onMoroism.
For the First Quarter of 2014 Moroism.org is soliciting articles, opinions, papers, and creative works from the community related to the following topics and concepts for discussions on Moroism:
  1. Nur Misuari
  2. Moros in Philippine cinema
  3. Tausug Nationalism
  4. GRP-MILF Framework Agreement on the Bangsamoro
  5. Moros in Filipino Novels in English
  6. Narratology as a discourse
  7. Islam and Nationalism: Bangsamoro Republik
  8. Iranun Bangsamoro
  9. Filipino folk band ASIN and the narratives of Mindanao
  10. Muslim women’s perspectives on arranged marriage
All contributions must follow proper citation of sources. Moroism.org accepts contributions in Filipino, English and in other Moro languages and dialects.
All manuscripts are subjected to editorial interventions and discretion before publication.
You may send your contributions and questions to editor@moroism.org. We encourage our readers to also join the discussions by creating their profile in the Moroismo community.

Si Love Woman at ang Maikling Talambuhay ng isang Campus Writer

NAALALA KO PA ang huli naming pagkikita ilang taon na ang nakalilipas sa Awarding Ceremony ng Palanca Awards. Isa siya sa mga hurado at ako naman, pinakiusapan ng isang kaibigang mandudula na samahan siya sa pagtanggap ng gantimpala. Lumapit ako sa mesa niya at bumati ng nakasanayan ng “Hello, Ma’am Ophie.” Matagal na kaming hindi nagkikita at minsan iniisip ko na kung dadalawin ko ba siya sa Unibersidad ng Santo Tomas maaalala niya pa kaya ako. Nang lumingon sa akin ang guro ganoon pa rin siya sa tuwing sasalubong sa mga dating mag-aaral na manunulat ng Santo Tomas na dumadalaw sa kanya makalipas ang maraming taon mula nang lisanin ang Unibersidad. Iisa palagi ang postura ni Ma’am Ophie sa mga babati sa kanya: hindi siya tatayo sa kanyang kinauupuan para salubungin ka, ikaw ang lalapit sa kanya at yuyukod at iaalok ang iyong pisngi sa kanyang mga halik; at siya naman, habang nakaupo, nakataas ang kanyang mga kamay at tila bukana ang kanyang katawan na naghihintay sa iyong pagpasok; ilalapat niya ang kanyang mga palad sa iyong batok o balikat at mararamdaman mo kaagad na matagal ka niyang hinihintay na dumalaw o bumalik at sa kanyang kilos na iyon sa paghalik para bang nais na niyang huwag ka nang umalis sa piling niya. Kung hindi niya suot ang Chanel niyang salamin mababasa mo palagi sa kanyang mga mata ang lugod na muli ka niyang nakita. Noong gabing iyon ng Palanca Awards, matapos ang pagbati at paghalik, ganoon pa rin ang salitang binitiwan niya sa akin: “How’s your writing? Next time ikaw naman ang mananalo.” Malayo ang mga salitang ito sa lambing ng kanyang pagsalubong at paghalik. Tall order mula sa isang guro ng Panitikan, sa Dekana ng aming Pakultad, mula sa ina ng mga Tomasinong manunulat, sa diyosa at tagapagtanggol ng Thomasian Writers Guild, mula sa isang makata. At sa aking palagay, nalugod siya sa aming pagkikita dahil hindi ako nagkamali sa aking sagot, sa inaasahan niyang sagot mula sa dating kasapi ng Thomasian Writers Guild. “Yes, Ma’am Ophie. Sasali po ako next year.”
            Nang dumating sa akin mula sa Maynila ang balita ng kamatayan niya hindi ako makapaniwala na maaari pala siyang pumanaw. Hindi pinahihintulutan sa amin sa Islam ang magdalamhati kung may pumanaw ngunit hindi ko na matandaan kung ilang beses akong naiyak sa biyahe mula sa Compostela patungo sa Cebu City—nasa tabi ako noon ng drayber ng mabagal pa sa kalesang Rusco jeep at papasok sa opisina sa Lahug nang makarating sa akin ang balita. Lihim ko na lamang na pinapahiran ang aking mga luha dahil na rin sa hiya sa katabing drayber. Sa mga panahong iyon hinihintay ko rin ang tugon ng Artistic Director ng Artistang Artlets, ang student theatre guild ng aming Pakultad, na humingi ng isang dula mula sa akin at ipalalabas daw nila sa Santo Tomas. Matagal ko nang nais na maipalabas sa Santo Tomas ang aking mga dula at imbitahan ang makata. Nais ko sanang ipagmalaki sa kanya na heto na ako ngayon, Ma’am Ophie, binabasa, pinapalakpakan, at patuloy kong pag-iibayuhin ang aking Sining dahil ninanais kong patunayan sa iyo, na palagi, na mayroon akong mararating—malayo, mas malayo kaysa sa mas tila pinapaboran mo noong mga mag-aaral na nagsusulat sa Ingles; malayo kahit nagsusulat ako sa sarili nating wika.
            Hindi ko talaga siya naging guro sa Santo Tomas. Mga kurso ng Literature majors ang hawak niya. Agham Pampulitika ang kinukuha kong kurso noon sa Unibersidad. Ngunit noong ika-tatlong taon ko sa kolehiyo ninais ko nang seryosohin ang pag-aaral sa aking pagsusulat. Ngunit mahirap ipaliwanag sa aking nanay noon na nais kong magdagdag ng isang kurso sa darating na semester—nangangahulugan kasi na isa na naman itong dagdag sa mga gastusin sa aking tuition fee at wala namang kinalaman ang Poetry Class sa aking disiplina. Kamamatay lang noon ng aking tatay at si Nanay lang ang nagtataguyod sa amin sa pagtitinda ng isda sa talipapa. Umaasa na noon ang aking pamilya na agaran na akong makatapos sa kolehiyo at makatulong sa pagpapa-aral ng limang nakababatang kapatid. Ngunit nais ko talagang mag-aral ng pagtula. Kaya gamit ang Olympia Typewriter na bili pa ng aking tatay sa kasama niyang construction worker sa Jeddah, lumiham ako kay Ma’am Ophie, ang aming dekana, na kung maaari, sa walang anumang bayad at sa sitwasyon ng aking pamilya maaari ba akong makapasok sa kanyang klase sa Poetry. May agam-agam akong iniabot ang liham sa staff ng Faculty Office para sa Dekana dahil natatakot akong tanggihan. Makalipas ang tatlong araw binalikan ko ang opisina, tinanong ang staff kung may tugon na ang Dekana, at hayun, inilabas niya ang liham. Nakita ko nga sa ibabaw ng mga letra na tinipa pa mula sa Olympia Typewriter ng aking Tatay ang malaking “OK” at pirma ng dakilang makata. Hindi ako makapaniwala, una nabigyan ako ng pagkakataon na makapag-aral ng Panitikan at ikalawa, ang maging mag-aaral ni Ophelia Alcantara-Dimalanta.
            Naalala ko pa noong unang araw ng klase sa Poetry ni Dimalanta. Halos wala pang dalawampu ang mag-aaral na kumukuha ng Literature bilang major sa aming Pakultad. Pagpasok ko sa klase ipinakita ko kaagad ang liham at inanyayahan niya akong maupo. Tinapos ko ang buong semester na ‘sit-in’ student sa kanyang klase. Bagaman tumataas na noon ang demands ng mga major subjects ko sa Agham Pampulitika, nagagawan ko ng paraan na hindi makaliban sa kanyang klase. Nais kong suklian ng pagpapakita ng sigasig at dedikasyon ang pagpayag niya na makadalo ako sa kanyang klase na libre.
            Noong taon ding iyon, sa kauna-kaunahang pagkakataon sa aking buhay nakilala ng ibang tao ang aking likha. Nagwagi ang aking maikling kuwento sa Gawad Ustetika, isang patimpalak-panulat sa Unibersidad ng Santo Tomas. Ipinasa ko noon ang kuwento ko tungkol sa Balanguiga Massacre, na siyang ring final requirement paper ko sa klase ko sa Retorika, isang minor subject namin  sa Agham Pampulitika. Naalala ko noon ang guro ko sa Retorika nang isinauli na niya ang mga papel sa amin. Huli niyang tinawag ang aking pangalan at pinalapit niya ako sa mesa niya.
             “Ikaw ba ang sumulat nitong kuwento?” may pagdududa niyang tanong sa akin habang diretsong nakatingin sa mga mata ko. Kinabahan ako at wala naman akong alam na saliwang nagawa sa pagsusulat ng kuwento na requirement niya sa klase.
            Inilapit niya ang mukha niya sa akin at tiningnan ko naman siya ng diretso sa mga mata bilang pagkumbinse na magsasabi ako ng totoo at sasagutin ko ang lahat ng itatanong niya sa akin.
            “Opo, ma’am,” ang sagot ko. “Waray din kasi ang nanay ko—iyong ‘pikat’ sa bahay namin ang ibig sabihin niyan ‘malandi’.”  Maaari nang makapasok ang mga Waray sa bahay namin sa Quezon City dahil pumanaw na ang aking tatay at lolo na mga Ilonggo mula sa Negros. Magkahalong Hiligaynon, Waray at Tagalog ang salita sa loob ng bahay namin noon. Ang ‘Pikat’ naman ang pangalan ng pangunahing tauhan sa aking kuwento na isang malupit na guro ng Ingles sa Balanguiga bago naganap ang tanyag ngunit ikinubling masaker ng mga Amerikano sa Balanguiga noong 1908, isang munisipalidad sa Samar.
            “Maganda siya,” ang sagot ng guro at iniabot niya sa akin ang kuwento. Nang tunghayan ko ang papel hayun sa ibabaw ng mga letrang tinipa pa sa Olympia typewriter ang grado: 99%. “Masyado lang itong mahaba kaya di ko nabigyan ng perfect,” ang pahabol ng guro.
            Apat na bagay lang para kilalanin kang ‘tanyag’ na manunulat sa loob ng campus ng Unibersidad ng Santo Tomas noong dekada ‘90: ang maging kasapi ng Thomasian Writers Guild (TWG) na nangangahulugang mailalathala ang mga likha mo sa mga dahon ng The Varsitarian at The Flame, ang mapararangalan ang akda mo ka ng Gawad Ustetika (dahil bibihira o tila wala pa noong mag-aaral ng Santo Tomas ang nagwawagi ng Palanca), ang makakuha ng fellowship sa mga pambansang palihan sa Dumaguete, Baguio o Iligan at ang huli, ang maging manunulat ka ng The Varsitarian. ‘Tanyag’ dahil sistematiko ang kultura sa loob ng Santo Tomas para ilagay sa pedestal ang kanyang mga manunulat na mag-aaral. At sa sistemang ito nagsisimula at nagtatapos kay Dimalanta. Walang ‘tanyag’ na manunulat sa loob ng Unibersidad ang hindi dumaraan sa kanyang Pormalistikong pamamaraan ng pagsusuri at pagtuturo ng pagsusulat, lalo na iyong mga makatang mga mag-aaral na nagsusulat sa Ingles.
            Nang sumunod na semester, isang imbitasyon ang lumapit sa akin. Isang mag-aaral, tanyag na makata at sanaysayista sa Unibersidad na inabandona ang pag-aaral niya ng Physical Therapy sa Unibersidad para lumipat ng kurso sa Literature sa aming pakultad at maging mag-aaral ni Dimalanta. Pinahahanap daw ako ni Dimalanta, ayon sa kanya, para maging kasapi ng Thomasian Writers Guild. Natuwa naman ako sa imbistasyon dahil hindi birong samahan ang TWG sa loob ng Unibersidad. Hindi mamerang mga campus writer ang naging kasapi ng samahang ito na ngayo’y kinikilala nang mga tanyag na mga manunulat ng bansa. Pero sa isang kondisyon, ang pagpapatuloy ng makata at sanaysayista, kailangan na makadalo raw ako ngayong bakasyon sa workshop ng TWG at makapasa sa nasabing workshop para tuluyang tanggapin na kasapi ng samahan. Noong bakasyong din iyong dumalo ako sa workshop. Dumating sa workshop ang kilalang manunulat bilang mga panelista, mga manunulat na nababasa ko lamang noon sa high school at sa mga aklat sa loob ng Filipino Section ng Central Library ng Unibersidad: Bienvenido Lumbera, J. Neil Garcia, Nerissa del Carmen Guevara, Jose Wendell Capili, Cirilo Bautista, Rebecca T. Anoñuevo, F. Sionil Jose, V.E. Carmelo Nadera, at hayun, hindi mawawala si Dimalanta sa mesa ng palihan. Dumalaw din sa palihan ang mga dating kasapi ng TWG upang matunghayan ang mga bagong kasapi ng grupo. Naroroon silang lahat at nakapalibot sa iyo – mga makata, sanaysayista, nobelista, at mga tanyag na manunulat na mula sa Unibersidad at bumabalik dahil sa paanyaya ni Dimalanta upang tulungan na pandayin ang pagsusulat ng mga kasapi ng TWG.
            Sa loob ng mga palihan ng TWG isang katotohanan ang matingkad na sumalubong sa akin, isang katotohanan na siya ring makikita ko sa loob mismo ng samahan nang maging pormal na kasapi na ako ng grupo. Natapos ang isang linggong workshop at hindi dumaan sa palihan ang akda kong maikling kuwento. Nang tanungin ko noon ang makata at sanaysayista tungkol sa aking akda, nagulat siya – at maging ako sa tugon niya: nakalimutan daw na ilagay sa schedule ng palihan ang aking akda. Tinanong ko siya kung maaapektuhan ba nito ang aplikasyon ko sa samahan. Sinagot niya ako na si Dimalanta ang naglagay sa akin sa workshop at pormalidad lamang na idaan ako sa workshop dahil iyon ang panuntunan ng Thomasian Writers Guild sa mga sasapi sa grupo: kailangan makadalo ng isang national writers workshop ang kasapi, magkamit ng award sa isang pambansang patimpalak sa panulat o sa Ustetika, o nailathala nang maraming beses sa mga pambansang pahayagan o magazines. Tanging ang mumunting award sa Ustetika at ang nais ni Dimalanta na isali ako sa samahan ang bitbit ko noon sa pagpasok sa TWG. At kahit hindi naisalang sa workshop ang aking akda, nang magbukas ang semester, naging opisyal na akong kasapi ng Thomasian Writers Guild—ang tanging kasapi ng samahan na nagsusulat o piniling magsulat sa Filipino. Ngayon ko na lamang naiisip at nauunawaan kung bakit ganoon na lang ang utos ni Dimalanta na isali ako sa samahan.
            Nang magbukas ang semester lumapit muli ang makata at sanaysayista sa akin. Kumuha raw ako ng pagsusulit para sa The Flame, ang dyornal ng Pakultad ng Sining at Panitik. Ang makata at sanaysayista ang bagong Pangulo na ngayon ng Thomasian Writers Guild. “Pero hindi ako Journalism major,” ang sagot ko sa kanya. “At Chairman ako ng DEKADA,” ang dagdag ko pa. Kilala ang The Flame noon na pinatatakbo ng mga Journalism majors mula Editorial Board hanggang sa mga staff writers at kilala rin ang journal na tumutuligsa sa Student Council kaya hindi nila hinahayaan na maging kasapi ng pahayagan ang mga ‘kilalang pulitiko’ ng Pakultad. Chairman ako noon ng isang political party sa Student Council, at ang mga alumni ng political party na ito ang minsang nakabangga ni Dimalanta sa isyu ng pagsusuot ng uniporme at ‘freedom of expression’ sa loob ng Campus. “Pero writer ka at kilala ka ni Dimalanta,” ang sagot lang niya sa akin. Nang makapasa ako sa pagsusulit ng The Flame, lalong naging hayag ang mga plano ni Dimalanta: sa taong iyon, isang Literature major, ang pangulo ng Thomasian Writers Guild ang siya ring magiging Editor-in-Chief ng journal at halos lahat ng mga kasapi ay mula sa Journalism at Literature majors maliban sa isa—ang patnugot ng Filipino Section.
            Sa loob ng The Flame at Thomasian Writers Guild ko unang naranasan ang makisalamuha sa mga kapwa ko manunulat—sa pagitan ng ilang  yosi at sandosenang bote ng Red Horse at Colt 45 sa lugar kung saan nag-iinuman ang mga bus driver at konduktor ng bus sa Maria de Leon sa Dapitan ang mga diskusyon tungkol sa pagsusulat, sa mga manunulat na hinahangaan at kinamumuhian, sa mga susunod na artikulong lalabas sa journal at sa kinabukasan ng aming pagsusulat sa labas ng Unibersidad. Masigasig—ito ang pinakatamang salita sa mga kasama ko noon sa The Flame at Thomasian Writers Guild. Naalala ko noon na kahit lango na sa alak ang aming editor-in-chief, doon sa isang sulok ng inuman sa Dapitan ipatatawag niya ako tungkol sa mga artikulo na lalabas sa aking seksiyon. Palagi niyang hawak ang bughaw na Pilot na siyang ginagamit niya palagi sa pag-eedit ng aming mga artikulo at galleys at sa pagsusulat ng kanyang mga tula at sanaysay. ‘Blue Moonfish’ kung tawagin namin noon ang aming editor-in-chief na siya ring pangulo ng Thomasian Writerts Guild.  Naalala ko noon na dahil iba-iba ang mga schedule namin sa klase at para na rin mai-dokumento ang mga utos, babala at paunawa ng mga section editors at ibang staffers isang logbook ang inilaan sa lahat ng kasapi ng dyornal. At dahil ang mga kasapi ng journal ay halos mga manunulat at makata imbes na mga utos at paalala ang laman ng journal, mga tula, sanaysay at mga saloobin ng mga staff tungkol sa mga personal na karanasan, sa paglalaro ng mga talinghaga at mga salita at ang mga problema ng kanilang pagsusulat. Hindi na mabilang kung nakailang palit kami ng logbook noon sa loob lamang ng isang semester.
            Hindi naging madali sa akin ang maging patnugot ng Filipino Section ng The Flame lalo na sa mga relasyon sa mga kasamang manunulat at mamamahayag sa loob mismo journal, ang mapanuring paninimbang ng mga mag-aaral ng pakultad sa saysay ng journal sa pagiging kritikal nito sa usapin at isyu ng mga mag-aaral at ng lipunan na noo’y naglulunoy sa talamak na korupsiyon ni Erap sa gurbyerno at ‘nakakabit’ kasi ang journal sa dekana ng pakultad, at iyon nga, sa relasyon ng The Flame sa The Varsitarian na siyang opisyal na pahayagan ng Unibersidad.
 Wala akong karanasan sa pagiging kasapi ng isang campus newspaper kahit noong nasa hayskul pa ako. Ang  TWG at ang The Flame ay ikinakabit noon kay Dimalanta na kasalukuyang Dekana ng Pakultad ng Sining at Panitik – hindi magandang imahen ang maging ‘Dimalanta baby’ sa ilang kasapi noon ng aming partido lalo na sa mga kaklase ko sa Agham Pampulitika na mga kasapi ng League of Filipino Students, SAMASA at kalabang partido ng aking partido. Ako ang pangulo ng Senior Class ng Agham Pampulitika. Minsan biniro ako ng isang kaibigan sa Agham Pampulitika na habang naroroon ang buong klase namin sa SONA ni Erap sa Batasan, naroroon naman daw ako sa ilalim ng saya ni Dimalanta at nagsusulat ng mga tula tungkol sa Pag-ibig at Kalibugan. Ang pagiging patnugot ko sa The Flame ang ikinabuwisit din ng isang lider ng Journalism Society—naging kuwenstiyon sa kanya ang posisyon ko sa journal at ang ‘karapatan’ kong i-edit ang kanyang artikulo at tula dahil hindi naman ako Journalism major; nauwi pa sa pananakot na huwag daw akong dadaan sa isang lugar sa bahagi sa Unibersidad dahil ‘doon’ daw tumatambay ang kanyang fraternity. Hinamon ko na lamang siya ng duwelong suntukan sa Botanical Garden ng Unibersidad na hindi naman natuloy.
Isang bagay sa digmaan ang natutunan ko sa relasyon noon ng The Flame at ng The Varsitarian, isang institusyon sa kasaysayan ng campus journalism hindi lamang sa Santo Tomas kundi sa bansa: kung gaano kaya kasalimuot at ka-banayad ang labanan ng mga karagatan. Napag-alaman ko na si Blue Moonfish pala ay dating kasapi ng The Varsitarian. Nang lisanin nito ang pahayagan, nilisan din nito ang pag-aaral niya ng Physical Therapy  sa Unibersidad para mag-aral ng Panitikan sa aming Pakultad na talaga namang ikanagulat sa TWG sa kung hanggang saan ang kayang isakripisyo ng isang kasapi ang kanyang kinabukasan para sa pagsusulat. Kung mayroon kaming Blue Moonfish, naroroon naman sa kanyang trono, sa loob ng malamig na airconditioned room sa makasaysayang Main Building ang isang makata, ang ‘Sea Child’ na mula rin sa aming pakultad. Banayad at tahimik ang pag-agos ng relasyon ng dalawa patungo sa kani-kanilang mga pampang. Wala kang maririnig na mga mahahayap na salita na bibitiwan ng dalawa sa isa’t isa – ngunit ang digmaan ay naroroon sa mga hindi nabibitiwang mga salita. May problema siya sa balarila sa Ingles, kiming sasabihin ng isa. Hindi na nagbago ang tema ng kanyang mga likha, ang sasabihin naman ng isa na halos pabulong. At dahil pangulo ng Thomasian Writers Guild si Blue Moonfish, dumalang ang paglalathala ng mga mga taga-TWG sa mga pahina ng The Varsitarian (maliban sa isang makata na mula sa College of Music), bigla nang nawala ang ‘TWG’ sa pangalan ni Sea Child sa tuwing may tula itong mailalathala (may ‘TWG’ kasi na ikinakabit  sa tabi ng pangalan ng kasapi sa tuwing may mailalathalang tula, dula, kuwento o sanaysay), at magkakaroon lang saysay sa usapan ng mga kasapi ng TWG at ng The Flame ang pahayagan sa Main Building sa tuwing mapag-uusapan ang USTetika na taunang iniisponsoran ng The Varsitarian. Kung tanyag si Blue Moonfish sa kanyang mga sanaysay, si Sea Child ay tanyag sa makata sa aming Pakultad na sa katunayan mayroon pa nga akong babaeng kaibigan sa Agham Pampulitika na hanggang sa ngayon ipinaalala pa rin sa akin ang pangako ng makata noon na isang tula na isusulat para sa kanya. Ang mga editor ng The Varsitarian at ng The Flame ay magka-klase sa Journalism. Ganoon din si Blue Moonfish at Sea Child at ang ilang kasapi ng TWG sa Literature—at pareho silang mag-aaral ni Dimalanta.
Mayroong akong problema: bago pa man ako naging kasapi ng TWG may ipinasa na akong kuwento sa The Varsitarian na mailalathala anumang buwan sa ikalawang semester noong taon na iyon. Si Sea Child, nakilala ko na bago ko pa man nakilala si Blue Moonfish bilang presidente at punong-patnugot. At mayroon din akong naging isang kaibigan na mamamahayag sa The Varsitarian na palagi kong dinadalaw sa opisina ng The Varsitarian at nagkukuwentuhan kami halos magdamag kung hindi sa Lover’s Lane, ang mahabang daan na niyuyungyungan ng mga puno sa likod ng Arch of the Century na nagtatapos sa rebulto ni Benavidez o sa tapat ng ospital ng Santo Tomas sa ilalim ng mga puno.  Hindi ko noon alam kung paano lalanguyin ang banayad na relasyon na ito ng dalawang pahayagan na hindi ako pupulikatin sa lalim at tuluyang malunod at ipadpad sa alinman sa kanilang mga pampang.  
            At dahil si Dimalanta ang itinuring na ‘ina’ ng mga makata na ito, hindi naging hayag ang kanilang tampulan at tuluyang nahati ang mga dating magkakaibigan at magkakakilalang manunulat sa loob ng Uunibersidad. Hindi pinababayaan ni Dimalanta ang mga manunulat ng Unibersidad; lahat ng suporta at gabay tinatanggap namin noon sa The Flame— at siya ang Dekana ng Pakultad ng Sining at Panitik at ang The Flame na pinatatakbo ng kanyang Thomasian Writers Guild.
            Bukod sa aking major ang isang bagay na nagpapatingkad sa akin sa Thomasian Writers Guild at The Flame – ako lamang ang kasapi na nagsusulat sa Filipino bukod sa isa kong staff noon sa Filipino Section na freshman at dating mag-aaral ni Michael Coroza sa Southridge Night School. Naalala ko noon ang una kong kuwento na nailathala; tungkol ang kuwento sa paghihintay ng isang asawa sa kanyang bana na nasa piling ng isang puta sa buong magdamag. Naging alingasngas noon ang pamagat ng aking kuwento—“Bana”. Suhestiyon ng isang kasapi ng journal na palitan daw ang pamagat ng aking kuwento dahil hindi raw ito maiintindihan ng mga magbabasa.
            “Hindi ‘yan Tagalog,” ang sabi niya. “Ang setting sa Makati?”
            “E, di magbigay ka ng katumbas na Tagalog ng ‘husband’,” ang sangga ko.
            Wala siyang maibigay bukod sa ‘asawa’. Bago pa man makarating kay Blue Moonfish ang suhestiyon inunahan ko na ito. Sa gitna ang umaalingasaw na nasusunog na mantika na pinaglulutuan ng mojos sa tabing kantina sa Colayco Park ng Unibersidad at ng usok ng sigarilyo ni Blue Moonfish isang maalinsangang tanghali ipinaliwanag ko sa kanya na ‘bana’ ang salitang ginagamit namin sa balay kung ituturing ang ‘husband’ sa usapan. Negrense ang tatay ko at Waray naman ang nanay ko. Matapos ang mahabang paliwanag sa harap ni Blue Moonfish nailabas din ang kuwento gamit ang salita bilang pamagat—sa balay ng mga pobreng migranteng Waray at Ilonggo na naninirahan at namuhay na sa Maynila, mula sa mga wika ng aking mga magulang.
Wika. Hindi ko alam kung ano ang mayroon sa pagsusulat sa sariling wika sa isang institusyon na sa Ingles nagsusulat ang karamihan ng mga manunulat at itinuturing na ang pagsusulat sa sariling wika ay paglalantad ng ugaling subersibo at pagiging aktibista. Hindi ako subersibo at mas lalong hindi ako aktibista. Ayaw ng mga magulang ko sa mga aktibista at mas lalong ayaw nila sa mga komunista. Drayber ng traktora sa hacenda sa Negros ang lolo ko at kaibigan naman niya ang mga hacendero at ang cadre ng NPA sa amin noon sa Kabankalan. Hindi pa rin nakalilimutan sa balay namin ang karanasan ng nanay ko noon sa Kabankalan nang may dumating na mga NPA sa balay ng aking lolo, sukbit ang kanilang mga baril at tatlo lang kaming naiwanan ng nanay ko sa balay at kapatid kong sumunod sa akin. Dahil sa takot ng nanay ko (at hindi naman siya taga-Negros; mula sa Dulag sa Leyte ang nanay ko) inihagis kami ng nanay ko sa silong upang ikubli sa mga lalaki at babaeng napadaan na may sukbit na mahahabang baril at kukunin daw ang mga itinabing bigas at manok ng aking lolo para sa kanila. Ang nanay ko rin ang tipo ng manggagawa sa pabrika na talaga namang ikabubuwisit mo dahil hindi siya sasali sa piket at wala siyang pakialam sa unyon; isa rin siya siguro sa mga loyalistang nalungkot nu’ng nawala si Marcos sa puwesto, hindi dahil kay Marcos kundi dahil para sa kababayan niyang si Imelda.
            Agosto kung ipagdiwang ng Unibersidad ang ‘Linggo ng Wika’. Sa isang linggo ng pagdiriwang na ito isang patimpalak ang itinatanghal ng Languages Department ng Unibersidad—nasa ilalim ng kagawaran ang pamamahala ng tatlong lengguwahe na itinuturo sa Unibersidad—Ingles, Filipino at Español. Dalawang magkasunod na taon akong ipinadala ng aming kolehiyo sa patimpalak-bigkasan na ito. Sa unang taon ako ang kumatawan sa kolehiyo at nagwagi ako ng ikalawang gantimpala. Sinulat ng isang mataas na editor ng The Varsitarian ang aking piyesa na binigkas sa harap ng hurado at ng madla. Sa sumunod na taon, ako at ang aming kolehiyo ang inaasahang susungkit ng unang puwesto dahil nagtapos na sa Unibersidad ang kinatawan ng isang kolehiyo na halos taun-taong nananalo sa patimpalak na iyon. Ito rin ang paniniwala at pag-asam ng guro ko sa Filipino na siya ring ‘adviser coach’ ko sa patimpalak. Noong nagdaang mga taon ipinasusulat sa isang editor ng Varsitarian ang mga talumpati na binibigkas sa patimpalak ngunit sa taong ito at dahil ako naman ay isang manunulat at hangang-hanga pa rin sa akin ang guro sa kuwento ko ng Balanguiga Massacre sa kanyang klase hinayaan niya na ako mismo ang susulat ng talumpating bibigkasin sa patimpalak. Nagboluntaryo ako na bibigkasin ko ang sarili kong talumpati. Labis ang lugod ng aking guro sa aking proposal—hanggang sa narinig na niya ang talumpati.
            Sa aking talumpati tinuligsa ko ang saliwang polisiya ng Unibersidad ukol sa pagpapa-unlad ng Wikang Filipino. Ang lantarang pagkatig ng unibersidad sa Ingles ay isang institusyunal na pamamaraan ng pagmamardyinalisa ng Unibersidad sa taumbayan sa mga diskurso sa larangan ng karunungan. Noong mga panahon na iyon nahuhumaling na ako sa pagbabasa sa mga dyornal ng Sentro ng Wikang Filipino mula sa kabilang unibersidad. May guro kami noon sa Filipino na isinasara niya palagi ang pintuan ng klase at lumilihis sa syllabus ng kanyang klase at binabanggit niya sa klase ang iba’t ibang pamamaraan ng mga karatig na unibersidad sa Maynila sa pagpapa-unlad ng Wikang Pambansa. Naalala ko noon habang binibigkas ko ang aking talumpati hindi mapakali at taranta ang aking guro sa Filipino sa kanyang kinauupuan habang nakapatong ang mga palad niya sa kanyang mukha. Huli na nang dumating sa akin ko nagre-report din siya sa ilalim ng Languages Department at nilagay ko siya sa hindi kanais-nais na posisyon sa kanyang mga amo. Habang binibigkas ko ang aking talumpati pinatayo ng puno ng Languages Department ang mga hurado at pinalabas. Tila ang mga hurado ay mga guro at mananaliksik na inimbitahan ng departamento mula sa iba’t ibang institusyon. Hindi ako nagwagi at ang aming kolehiyo sa talumpatian kahit man lamang ikatlong gantimpala. Nang matapos ang pakontes taas-noo kaming dalawa ng guro ko sa Filipino na nagbalik sa aming aming Pakultad mula sa tanghalan sa Education Building. Magpa-file kami ng protesta at magsusumbong sa aming dekana.
            Nakabarong pa ako nang pumasok kami sa opisina ni Dimalanta. Tatlo kami sa loob ng silid—ako, si Dimalanta at ang aba kong guro sa Filipino. Nagtanong ang dekana kung bakit natalo ang kanyang pakultad sa patimpalak. Nagpaliwanag ang guro ko sa Filipino. Dahil sa nilalaman ng talumpati, ang sagot ko. Ipinaliwanag ko ang aking talumpati; nagtanong ang dekana kung sino ang nagsulat ng talumpati, ang sabi ko ako. Nagkaroon ng panandaliang katahimikan sa loob ng silid. Nagsalita ang dekana. Nagpaliwanag siya tungkol sa globalisasyon, sa nagbabagong mundo lalo na’t paparating na ang bagong milenyum at sa pakikipagsabayan ng mga Filipino sa ibang bansa sa pandaigdigang talastasan at papaliit nang papaliit na mundo dahil sa information technology. Pero oo nga naman, si Erap nga na hindi marunong mag-Ingles naging President at maka-masa pero tingnan mo ang pagpapatakbo ng gubyerno natin? Marahan at madulas na Ingles ang pagpapaliwanag ng makata sa amin. Ngunit nangatwiran pa rin ako tungkol sa wika at sa marginalisasyon sa patuloy na paggamit ng Ingles sa mga diskursong intelektuwal. Nakayukod lang ang guro ko sa Filipino habang nangangatwiran ako sa dekana, tila nakalimutan na kasi na ang dahilan ng pagpupulong na iyon ay ang protesta.
            “Kapag Filipino ka wala kang mararating,” ang sabi niya sa akin para tapusin na ang humahabang usapan. Doon lamang ako natahimik panandalian at hindi ko na maalala ngayon kung ano nga ba ang isinagot ko sa dekana nang pakawalan niya ang mga salitang iyon—o pilit na lamang kinalilimutan na alalahanin ng aking alaala ang naging sitwasyon sa loob ng opisina ng dekana. Tiningnan ko ang aking guro sa Filipino at nais ko sanang habulin ng aking mga mata ang kanyang mga tingin. Nais kong humingi ng tulong sa kanya at katigan ako sa aking pagpapaliwanag. Hayun siya at nakayuko sa aming harapan at magkapatong ang mga kamay niya sa harap ng kanyang katawan at tuod na nakatayo.
            “Pero ma’am…” at nais ko pa sanang magpaliwanag.
            “Kapag Filipino ka wala kang mararating,” at inulit niyang muli sa akin. At doon ko na ibinababa ang aking bandila at tuluyang sumuko.  Iniwasan ko na lamang magsalita—siya ang aking ina, siya ang guro ko sa Panitikan. Pumasok sa silid ang isang guro ng Español sa aming pakultad; nakarating na marahil sa kanya ang balita mula sa Languages Department. Nagtanong siyang muli sa nilalaman ng talumpati at kung bakit di nagwagi ang pakultad. Ipinaliwanag ko sa kanya na sa La Salle, sa Ateneo, at sa Unibersidad ng Pilipinas nakahiwalay ang Filipino Department sa ibang mga wika at pinagtutuunan nila ng pansin ang pagpapaunlad ng wika. Umismid ang guro ng Español at nagsabing bakit hindi na lamang daw ako lumipat sa La Salle, Ateneo, o UP. Pinalabas na lamang ako ng kuwarto at naiwanan ang guro ko sa Filipino kasama nilang dalawa sa loob.
            Maraming beses ko nang tinangka na balikan ang guro na iyon sa Filipino at humingi ng tawad sa kasutilan ko at siya ang nagisa sa nangyari sa talumpatian. Makalipas ang ilang taon lumisan din daw ng Unibersidad ang guro at nanirahan sa ibang bansa at naging isang Overseas Filipino Worker. Gaanon nga siguro kalayo ang nararating kapag ‘Filipino ka.’
             Nang magbalik ako sa opisina ng The Flame matapos ang pag-uusap sa opisina ni Dimalanta nais kong ilabas ang  aking saloobin sa mga kapwa ko manunulat, sa mga makata ng Thomasian Writers Guild. Tinangka kong magpaliwanag ngunit nakamata lang sila sa akin; ganyan talaga ‘yan ang sagot nila sa akin. Lahat sila nagsusulat sa Ingles. Lumapit sa akin ang isang bagong guro noon sa Filipino at dati ring kasapi ng Thomasian Writers Guild at sa opisina ng The Flame na rin tumatambay; isa siyang babaeng makata na nagsusulat sa Filipino. Ipinaliwanag ko sa kanya ang lahat. Tinanong niya sa akin kung saan ko nakuha ang mga perspektibo ko. Sabi ko sa mga libreng journal at polyeto ng Setro ng Wikang Filipino sa UP Diliman. “Sa UP,” ang sabi niya bilang panimula sa isang aral, “OK ang mga ganyan du’n. Nasa Santo Tomas ka.” Isang aral na dapat kong dalhin sa buhay kung nais kong maging manunulat at mamuhay nang matiwasay: hindi ikababawas ng iyong talinghaga at ‘pagiging manunulat’ ang bumalik paminsan-minsan sa realidad. Nagyaya na lamang ang mga kasamang manunulat ng inuman sa Dapitan upang mabanlawan ang masamang karanasan sa buong maghapon.
            Hindi pa man lumilipas ang isang semester mula nang maganap ang insidente sa talumpatian, isang pangyayari ang naganap at nagimbal ang lahat sa kolehiyo dahil sa pangyayari na ito. Sa pagitan ng pangyayaring ito at ng talumpatian patuloy na nailalathala ang mga kuwento at tula ko. Itinanghal din akong “Kuwentista ng Taon” sa Gawad Ustetika dahil nagwagi ang aking kuwento ukol muli sa Balanguiga Massacre. Lumabas na rin sa The Varsitarian ang aking kuwento na halos kalahating taon kong hinintay at isa at kalahating pahina ang nakain nito sa pahayagan. Ilang na ilang ako noon kay Blue Moonfish ang lumabas ang kuwento pero nakatanggap naman ako sa kanya ng pagbati.
            Ito ang naganap. Napansin ng pamunuan ng sangkaparian ang tila napaririwarang mga mag-aaral ng aming pakultad hinggil sa pagsunod sa “uniform at dress code policy” ng Unibersidad. Sa kolehiyo lang namin makikita ang mga bayot na pinatatahi ang kanilang mga barong at khaki na tila damit ng babae at tila ‘blouse’ na halos ang mga barong. Pumapasok sa klase ang mga mag-aaral na iba’t iba ang kulay ng buhok, ang kulay ng mga kuko sa daliri, naka-sandals. Minsan at hindi ko makalilimutan na pumasok pa sa loob ng klase ang kasama kong editor sa The Flame na ipinatabas niya ang uniporme niyang pambabae kawangis ng damit ni Sailor Moon at nakasuot ng malaking sapatos na itim na hiniram niya raw sa isang kaibigang payaso. Minsan pumasok din siya sa klase na balot na balot ng itim na kasuotan mula sa make-up, lipistik, hanggang sa medyas. “Nagbreak kami ng boyfriend ko,” ang sabi niya sa akin. Nakita ang lahat nang ito ng mga diyus-diyosan sa Main Building at dagling inutusan ang aming pakultad sa ibalik muli at pairalin ang mahigpit na pagpapatupad ng uniform at dress code policy ng Unibersidad.
            Tulad ng inaasahan maraming umalma. Ginamit ng ilang mga aktibista at mga political party ng student council ang argumento ng panunupil ng freedom of expression. Nagkaroon ng kaliwa’t kanang pagtutol sa mga pasilyo ng pakultad. May mga nangalap ng lagda at ihahabla muli ang mga administrador ng pakultad sa ‘suppression of freedom of expression.’ Dahil si Dimalanta ang dekana ng pakultad kinakailangan niyang ipatupad ang utos ng nakatataas. Naghigpit ang kolehiyo sa tamang pagsusuot ng uniporme sa klase; sinuspinde ang mga lider ng political party at student leaders na hindi sumusunod sa patakaran. Noong panahong iyon ang partido namin ang may hawak ng pinakatamataas na posisyon sa Student Council at mas pinapaboran ng aming presidente ang mga isyung may kinalaman sa programa ng student council sa mga outreach programs, grievances, scholarship programs at mga fora at symphosia na tumutugon sa akademikong mga pangangailangan ng mga mag-aaral. Kaklase ko rin sa Agham Pampulitika ang pangulo ng aming Student Council at isang matalik na kaibigan. Mainit ang mga mata noon ng mga propesor at ng administrasyon sa amin dahil may kasaysayan na sa Pakultad na magkaroon ng rally ang mga mag-aaral noon ng Agham Pampulitika dahil sa isyu rin ng freedom of expression at umabot pa raw ito sa husgado.
            Dalawampu’t anim lamang kaming seniors ng Agham Pampulitika sa Kolehiyo. Bukod sa akin, sa dalawa kong matalik na kaibigan na pawang mga ‘grade conscious’, sa president ng Pax Romana, sa president ng choral group ng aming pakultad at sa presidente ng aming Student Council at ang kanyang uyab na palaging nakabuntot sa kanya—lahat  ng nalalabi sa klase kung hindi kabilang sa partidong lantarang tumutuligsa sa uniform policy ng Unibersidad ay mga aktibista at kasapi ng nga organisasyong hindi pinahihintulutan sa loob ng Unibersidad—League of Filipino Students, Student Christian Movement.
            Dahil ang mga klase ng Agham Pampulitika ay sa gabi o tuwing Sabado nakasanayan na ng aming klase ang pumasok sa naka-‘dressdown’: maong, t-shirt, rubber shoes. At nakasanayan na rin ng aming mga propesor na pumapasok sa klase nila na hindi nagsusuot ng uniporme ang kanilang mga estudiyante. Naging praktikal din ang ‘dress down’ para sa aking mga kaklase dahil mas madali nilang nagagampanan ang mga gawain nila sa labas ng Unibersidad: iyong mga dumadalo sa rally, iyong mga kaklase ko na nagtutungo sa mga komunidad ng mga maralitang taga-lungsod sa Tondo, iyong may mga gawain pa sa kanilang mga sari-sariling mga organisasyon sa labas ng Unibersidad.
            Ang totoo: walang bilib ang mga kaklase ko sa administrasyon ni Dimalanta. Wala rin silang pakialam kung anumang bagong anunsiyo o patakaran na ipatutupad ng pakultad. Hindi sa dahil wala silang pakialam noon o nais lamang nilang baliin ang patakaran ng Unibersidad: wala lang talaga silang pakialam noon dahil mas nakatuon ang aking mga kaklase sa mga gawain nila sa labas ng Unibersidad at sa mas malawak na isyu sa lipunan tulad ng korapsiyon noon ni Erap, ang militarisasyon sa kanayunan, ang mga maralitang taga-lungsod, ang nalalapit naming graduation at kung lahat ba kami ay magtatapos dahil sa mga hindi na praktikal at makatotohanang hiling ng aming mga guro matapos lamang ang kurso, ang mga responsibilidad sa aming mga pamilya. Isang maliit lang na isyu sa akin, lalo na sa aking mga kaklase, ang pagsusuot o di pag-susuot ng uniporme sa klase.
             Nagkataon isang gabi napadaan ang isang ‘morality police’ sa harap ng aming silid-aralan at nasilip niya mula sa pintuan na halos lahat sa amin sa loob ng klase ay hindi naka-uniporme. Natatandaan ko na klase namin iyon sa Political Theory. Dali-daling nagsumbong ang bubwit sa Dean’s Office at nang makarating kay Dimalanta ang nangyari, nagpuyos daw ito sa galit at kahit kailan problema niya raw palagi ang mga nagiging seniors ng Agham Pampulitika. Mas lalo raw nagalit ang Dekana nang malaman na ang presidente ng seniors class ay ang Filipino Editor ng The Flame at kasapi pa ng Thomasian Writers Guild.
            Makalipas ang ilang araw ipinatawag sa Dean’s Office Blue Moonfish.  Natatahimik lang noon ang ibang editors kung papasok ako sa opisina. Problemado noon palagi ang editor-in-chief namin at pake-paketeng sigarilyo ang nauubos nila ng ibang editors sa pag-uusap sa labas ng opisina ng The Flame (maaari pa noon talagang manigarilyo sa loob ng campus ng UST). Kinausap ako ng masinsinan ng aming editor-in-chief. Gusto raw akong ipatanggal ni Dimalanta sa The Flame, pero sabi niya: “Ganda lang talaga ng Nanay mo; huhupa rin ‘yan—mahal ka lang niyan.” Malabo ang paliwanag niya sa akin pero tinatanggap ko na lamang ito dahil siguro ganoon naman talaga ang timpla ng ugali ng mga makata at tila nakasasanayan ko na dahil halos mga makata silang lahat na mga kasama ko sa Thomasian Writers Guild.
            Nasuspinde ang buong klase sa Agham Pampulitika at maiaalis lamang ang suspension kung maipadadala namin sa opisina ng Dean’s Office ang aming mga magulang. Natakot ako noon dahil paano ko pahaharapin sa isang Inglesera at eleganteng makata ang nanay ko na di nga nakatapos ng elementarya sa kanila sa Leyte at di rin niya maiwanan ang tindahan namin ng isda sa talipapa sa Luzon Avenue. Pinapunta ko na lamang sa Santo Tomas ang tiyahin ko at siya ang nagpaliwanag sa Dean’s Office sa sitwasyon ko sa aking pamilya: na wala na kaming ama sa pamilya at bilang panganay sa magkakapatid ako ang inaasahan ng aking pamilya na kailangang magtapos sa lalong madaling panahon at makatulong sa aking pamilya at mga kapatid. Tinawagan ako ng isa kong tiya at pinagalitan sa telepono. Aktibista na raw ba ako at bumalik na lang daw ako sa Negros at maging NPA. Kung anu-ano raw ang pinagkakaabalahan at hindi ko na lamang isipin ang pagtatapos sa nalalapit na Marso.
            Kinausap ako noon ng adviser ng Student Council tungkol kay Dimalanta. Isang mabait na guro sa Ingles at Journalism ang propesor na ito. Personal akong kilala at ang ilang kasapi ng partido ng propesor na ito; ito rin ang propesor na ilang araw bago siya pumanaw nilapitan niya ako at walang anu-ano’y sinabihan ako na: “Huwag na huwag kang titigil sa pagsusulat.” Ganoon din ang sinabi niya sa akin noong araw na kinausap niya ako tungkol kay Dimalanta, “Pagpasensiyahan mo na ang Nanay mo; ganyan talaga ‘yan mahal ka niyan.”
            Halos isang buwan ang lumipas bago ako muling nakalapit kay Dimalanta. Natatandaan ko noon na sa pagbubukas ng Creative Writing Center and Studies ng Santo Tomas binigyan ko siya ng dalawang dosenang pulang mga rosas bilang paghingi ng tawad. Mula noon naging magaang na muli ang loob niya sa akin at nanumbalik na ang nakasanayan niyang pagbati sa akin tuwing magkikita kami sa loob ng kolehiyo, na tila matagal na kaming hindi nagkikita. Minsan ipinatatawag niya pa kami ng mga kasama ko sa Thomasian Writers Guild para ipakilala sa mga matatandang manunulat na dumadalaw sa kanya sa Center. Minsan naabutan ko pa silang dalawa ng isang matandang premyadong makata na dumalaw sa kanya at may bote ng alak sa pagitan nilang dalawa gayong mahigpit na ipinagbabawal sa loob ng Unibersidad ang alkohol, maging ang pagpasok sa klase na lango sa alkohol. Alam kong lango na sa alak ang makatang lalaki at magiliw nilang pinag-uusapan na parang dating mag-kaibigan na muling nagkita ang Unibersidad ng Santo Tomas noong mga panahon nila at doon ko nakita si Dimalanta na tumatawa at napapangiti na parang ordinaryong tao, iyong parang matandang babae na nakakatabi sa loob ng jeep o iyong nanay mo na kausap ang kanyang matagal nang hindi nakikitang kumare. Binabanggit ng lalaking makata ang biro na mayroon isang makata na naipasok daw sa mental asylum dahil nabaliw sa pag-ibig sa dekana noong kabataan pa nila. Tumakas sa akin ang pangalan ng makatang binabanggit ngunit nakikita ko sa mga mata ni Dimalanta ang pag-urirat sa isang matamis na alaala ng kanyang kabataan. Inalok pa ako ng alak ng matandang makata sa loob ng opisina ng dekana habang patuloy ang kanilang kuwentuhan. Naalala ko noon ang kuwento ng isang kasapi ng TWG na si Dimalanta pa raw ang magtatanggol sa mga ismid at puna ng mga administrador at ilang matataas na tao sa Unibersidad sa mga sinusulat ng mga makata niyang estudiyante lalo na’t patungkol ito sa mga sensual na relasyon. Makakausap mo raw si Dimalanta sa ganitong mga usapin hanggang sa ikaw na mismo ang magulat sa kanyang mga perspektibo. Hindi ko naranasan kay Dimalanta ang ganoong mga usapan, ang pinakamalapit naming huntahan sa isa’t isa ay ang patungkol nga sa wika. Ngayon iniisip ko kung nababasa niya ba noon ang lahat ng naisulat ko sa Santo Tomas, hindi ako sigurado. Pero sigurado ako na hindi niya ako pinabayaan sa Thomasian Writers Guild, sa Santo Tomas. Bagaman ilang ako sa kanya noon at nahihiyang lumapit sa kanya, si Dimalanta ang ikalawang tao na naniniwala sa kakayanan kong magsulat sa mura kong edad—ikalawa lamang sa aking sarili.
            Naalala ko noong unang linggo ng Marso, ilang araw na lamang at magtatapos na ako sa kolehiyo ipinatawag ako ni Dimalanta sa kanyang opisina. Pagpasok sa opisina walang sere-seremonyang sinabi niya sa akin na igagawad ang Literary Excellence Award ng Unibersidad sa aking pagtatapos. “But I am not a Literature major, ma’am,” ang sagot ko sa kanya. Mahaba ang paliwanag niya pagkatapos na para bang nais niyang sabihin sa akin na hindi lang ikaw ang may kakayanang lumihis sa nakatakda at inaasahan—na baka nakalimutan mong isa rin akong makata: na kaya kong likhain at wasakin ang mga tradisyon, na kaya ko ring bumalik sa realidad paminsan-minsan. Nagpasalamat ako sa kanya at sinabi niya sa akin na “You should continue writing ha even outside the University?”
            Ngayon na nasa labas na ako ng Unibersidad, malayo sa Maynila at halos lagpas isang dekada na ang nakalilipas mula nang maging kasapi ako ng Thomasian Writers Guild, sa bawat pagyuko ko sa entablado sa pasasalamat sa mga manonood ng aking mga dula, sa bawat kuwento ko na mailalathala o matatapos maisulat—lagi kong iniisip ang hamon sa akin pagkatapos kung hanggang saan ba ang mararating ng aking pagsusulat, kung ano nga ba ang maging isang Filipino at magsulat sa sariling wika. Kung ano nga ba ang maging isang manunulat at yakapin nang buong-buo ang paglalakbay sa landas na ito na hindi mo mararating ang dulo ng daan kahit siguro sa kamatayan. Minsan ipinatawag kaming lahat ni Blue Moonfish dahil mayroon daw mga bagong kasapi ng grupo. Nagulat ako noon dahil tila espesyal ang mga bagong kasapi na ito na kailangan pa na tawagin ang lahat bilang pagsalubong. Nang makita ko tatlong mag-aaral pala ng UST High School ang mga bagong kasapi, isang babae at dalawang lalaki na yayat ang isa. Naisip ko noon, masuwerte ang mga highschool na ito at nabigyan sila ng pagkakataon na makasali sa grupo sa murang edad. Puwede ba tayong tumanggap ng High School ang tanong ng ilang kasapi, maging ako na alam ang mga bisyo at ugali ng mga kasapi ng TWG at hindi ko alam kung makababagay ba ang mga mag-aaral sa sekondaryang paaralan sa mga gawain at libangan ng grupo. “Mga bataraw ‘yan ni Krip Yuson, sabi ni Love Woman,” ang tugon lang sa amin ni Blue Moonfish bilang paliwanag kung bakit dapat maging kasapi ng grupo ang tatlo. Namangha ang lahat sa tatlong batang kasapi, marahil magagaling itong mga makata, mas magagaling kaysa sa mga kasalukuyang mga makata noon ng aming grupo. Hindi ko pa noon nababasa si Krip Yuson at kung ano nga ba ang dala ng kanyang pangalan. Ngayon iniisip ko kung nasaan na kaya ang mga batang iyon at kung nagpatuloy ba sila sa pagsusulat nang makatungtong ng kolehiyo o ngayon siguro na mayroon na silang sari-sariling mga pamilya. Marami rin kasi na dating mga kasapi ng Thomasian Writers Guild na lumihis ng landas at namuhay sa ‘labas ng Panitikan’ nang lisanin ang Unibersidad. “Sagrado at banal na lugar ang daigdig ng Panitikan,”  ang paliwanag sa amin noon ni Blue Moonfish sa isang seryosohang diskusyon ng mga kasapi ng TWG  sa kinabukasan ng aming pagsusulat at kung ang manunulat nga ba ay ‘ipinanganak’ o sadyang isa sa mga desisyon lamang sa buhay. “Hindi ito para sa lahat,” dagdag pa niya. Kay Dimalanta, tulad ng mga makata na kasama ko noon sa Thomasian Writers Guild, ang Pag-Ibig ang siyang simula at hangganan ng Lahat; na ang maging tampalasan ay umibig; na sa aming mga manunulat ang daigdig ay ang Panitikan at ang Panitikan ay ang daigdig—at ang mga nalalabi sa sansinukob ay ang mga nakababagot na karaniwan ng buhay at rela-relasyon. Na hindi ang mga malalakas ang nananatili kundi ang mga matatapang.

Kung Paano ko Pinanood na Filipino ang ‘Thy Womb’ ni Mendoza at may Katabi akong Moro sa loob ng Nilalangaw na Sinehan


Nora Aunor bilang Shaleha sa pelikula. 
ANG NASASAAD SA 2012 Framework Agreement ng Gubyerno ng mga Filipino at ng MILF: ‘The relationship of the Central Government with the Bangsamoro Government shall be asymmetric.’ Naisip ko: ano kaya ang makukuha mo sa isang relasyon na itinakda mo na ang guwang sa pagitan ninyong dalawa. Maaaring sa pagitan ng dalawang gubyerno o sa pagitan ng gubyerno at rebeldeng grupo, sa pulitika marahil—marami. Ngunit sa personal na buhay—sa personal na rela-relasyon, sa isang kasal halimbawa, nagtatagal kaya ang pagsasama ng mga taong pinananatili na mataas ang isa kaysa sa kanyang katuwang?  Kompromiso, konsesyon—mahahalaga ang mga ito sa isang relasyon. Ngunit nawawala ang bisa ng konsesyon lalo na ng kompromiso kung sa simula pa lamang ng relasyon hindi na pantay ang inyong katayuan sa loob ng isang relasyon.

Kahapon kasama kong nanood ng ‘Thy Womb’ ni Mendoza ang isang kapatid na Meranao mula sa Lumba Bayabao sa Lanao del Sur. Ang kapatid na ito ay isa ring matalino, para sa akin, na graduwadong mag-aaral ng Islamic Studies sa Unibersidad ng Pilipinas na talaga namang napakabuti sa akin at hindi ako pinagdaramutan ng kanyang mga pag-aaral, aklat at riserts mula sa Unibersidad – at oway sa malimit niyang panlilibre sa akin. Nais kong mapanood ang pelikula dahil magtutungo ako sa Bongao sa mga susunod na buwan kasama ng photographer na si Alberto Bainto at makatutulong marahil sa akin ang pelikula ni Mendoza upang mas kilalanin pa ang ‘lugar’ na dadalawin ko para sa aking pagsusulat. Ninais ko ring mapanood ang pelikula na may kasamang Moro (wala akong matalik na kaibigang Tausug, Samal, o Yakan o Badjao na mahihila sa panonood ng pelikula at alam kong makakausap ko sa diskusyon pagkatapos—wala rin sa Maynila ang kaibigan kong Kagan at hayun at aligaga pa rin sa kanila sa Compostela Valley dahil sa nagdaang bagyo) para mas madali sa aking magtanong sa mga hindi ko mauunawaan habang nanonood ng pelikula. Ang kapatid na Meranao ang pinaka-‘swak’ na isama dahil nag-aaral din ito ng Islam—bagaman may agam-agam ako na magka-interes siya sa pelikula dahil kabilang siya sa ibang ethno-linguistic group na bumubuo sa ‘Bangsamoro’ (labingtatlo ang grupong ito mula sa Palawan, Sulu, at Mindanao at kabilang dito ang mga Meranao sa Lanao at ang mga Badjao sa Sulu at Zamboanga—ngunit sa bisa ng Framework Agreement ang depinisyon ng ‘Bangsamoro’ ay hindi na ang labingtatlong ethnoliguistic na grupo na ito kundi ang mga probinsiya at siyudad na kabilang sa ARMM ng ating Saligang Batas at ang sampung porsiyento pa ng mga botante sa mga karatig na probinsiya at siyudad na magnanais na mapabilang sa ‘Bangsamoro.’)

            Binalak ko ang SM Fairview sana dahil mas malapit sa aming dalawa na parehong taga-Culiat sa Quezon City. Hindi na ipinalalabas ang pelikula sa SM Fairview. Sinubukan ko sa Robinson’s Ermita, wala rin ang pelikula roon bagkus tila sa dalawang sinehan nila ipinalalabas ang ‘Sisterakas’. At napagdesisyunan namin ang Mall of Asia dahil palabas daw doon ang pelikula, at isang beses pa lamang akong nakararating sa Mall kaya okay lamang sa aming dalawa na tawirin ang Ilog Pasig mapanood lamang ang pelikula. Nang nasa Cultural Center of the Philippines na kami bandang hapon, nalaman ko na wala na rin pala ang pelikula sa Mall of Asia. Nalaman ko sa internet na unti-unti na palang tinatanggal sa mga sinehan ang ‘Thy Womb’ ni Mendoza at ang pinakamalapit na sinehan sa amin ngayon na pinalalabas pa ang pelikula ay ang SM Manila. Bokya sa takilya ang pelikula sa Festival na ito. May nabasa ako na nakabuburyong daw ang kuwento at bigla na lamang natapos at wala naman daw ‘nangyayari’ sa kuwento. Kinahaban ako. Paano kung pangit nga talaga ang pelikula kaya nilalangaw ang takilya? Sayang ang pera. Kinabahan rin ako sa kasama ko. Paano kung ‘artsy’ nga ang pelikula baka iwanan ako ng kasama ko sa sinehan at maging ako rin—ayaw kong manood ng mga artsy film sa kasalukuyan sa panahong itong na ‘festive’ at ‘Festival’ ang simoy ng hangin sa buong Kamaynilaan—baka bigla kong iwanan ang pelikula at magwaldas ng salapi.   

At hayun nga, nagtungo kami sa SM Manila at nanood. Sa loob ng sinehan, may mangilan-ngilan akong nakita na naka-hijab na nanonood kasama ng kanilang mga bana marahil. Mapapansin mo ang iba mong mga kasama sa loob ng sinehan dahil, tulad nga ng balita at nabanggit, bokya talaga sa takilya ang pelikula na ito.

At nagbukas nga ang kuwento sa pelikula.

Nagsimula ang kuwento sa eksena na nagpapa-anak si Shaleha, isa kasi siyang komadrona sa bahaging ito ng Bongao sa Tawi-Tawi na hindi naman matanda ngunit masasabing ‘may edad na’. Sa unang eksena pa lamang nakahinga na ako. Isa sa mga agam-agam ko kasi sa tuwing manonood ng mga naratibo na ‘galing sa Mindanao’ ang tinatawag kong ‘cultural show’ na may sundot ng irita at pagkasuya—mga kuwento na magsasabi sa akin na kailangan kong ‘ariin’ ang kultura, kasaysayan, at masisining na pagpapahayag ng mga Moro bilang bahagi ng malaking proyekto ng konstruksiyon ng kamalayan at nasyunalismong Pilipino. Makatotohanan ang unang eksena ng pagpapa-anak ni Shaleha at inihanda ko na ang sarili ko sa halos isang oras at kahati marahil na ‘makatotohanang’ pagsasadula ng kuwento.

Tahimik lamang ang pelikula. Halos mabibilang sa mga daliri sa katawan ang mga linya ni Shaleha sa kabuuan ng pelikula. Alam mo rin na pag-ibig ang isa sa mga tinatalakay ng pelikula dahil ilang eksena na ang ipinakita na magkasama sa ‘hirap at ginhawa’ sina Shaleha at ang bana niyang si Bangas-an. Magkasama sila sa pangingisda, sa pagkakalakal ng kanilang mga bulad sa bangkerohan, sa mga gawain sa bahay, at si Bangas-an pa ang naghahatid at nagsusundo kay Shaleha sa mga gawain nito bilang komadrona sa pagtawid-tawid sa mga isla at mga komunidad sa iba’t ibang bahagi ng karagatan sa bahaging iyon ng Tawi-Tawi. Mga Badjao sina Bangas-an at Shalena – ‘marahil’ dahil maari namang Yakan sila mula sa Basilan na tumawid sa Bongao, o Samal, o Tausug.

“Mukhang makagagawa ako ng critique dito,” ang pagbabanta ng kasama ko sa aking tabi. Ito ang mga uri ng Moro na nais kong maging manonood ng aking mga dula at sa mga pamorningan na usapan sa kape at biskuwit. Hindi ako nagkamali sa aking isinama.

“Mali ang pronunciation niya,” ang puna ng kasama ko nang bumati ng ‘Assalamu alaykum’ ang artista na gumaganap sa tauhan ni Shaleha, maging sa tauhan ni Bangas-an. Sanay na ang kanyang mga tenga na marinig ang mga salita o malay lang siyang hindi Moro ang artistang gumaganap sa pelikula, hindi ko alam. Napapansin niya sa mga artista na gumaganap na imam ang siyang may tumpak na pagbigkas sa mga salitang Arabic. Siguro, naisip ko, baka mga totoong Muslim sila o ustadz kaya gamay nila ang tamang pagbikas sa wika. Tila magiging kritikal ang kasama ko sa mga aspektong may kinalaman sa Islam sa kabuuan ng pelikula, na aasahan mo naman sa isang mag-aaral ng Islamic Studies.  

“Ang ganda ng shot,” naibulalas ko nang manatili ang daloy ng kuwento sa eksena na naghihintay sina Shaleha at Bangas-an kasama ng isang matandang lalaking Moro sa pagdaan ng babaeng hinahanap nila. “Bakit maganda?” ang tanong niya. “Parang painting,” ang sabi ko. “May perspectives at balance ang paghahanay ng mga imahen.”

Hindi totoong ‘walang nangyayari’ sa kuwento tulad ng mga sinasabi sa mga blog at FB wall post na nababasa ko. Nagsimula ang conflict nang magdesisyon ang mag-asawa na hanapan nang mas batang babaeng mapapangasawa si Bangas-an para sa iisang dahilan: nais kasing bigyan ng anak ni Shaleha ang kanyang bana. Si Shaleha, mahihinuha natin, bagaman kilalang komadrona na nagpapa-anak sa komunidad, ay hindi pala kayang bigyan ng anak ang sariling bana.

Dalawa ang problema ng mag-asawa sa ninanais nila: una, ang mahanap ang pinakatamang babae para maging asawa ni Bangas-an. Ikalawa, tila naging mahal na ang dowry ng mga babae sa komunidad dahil nakapag-aaral na sila at mayroon nang edukasyon, hindi tulad ni Sheleha na bagaman kilalang komadrona ng komunidad ay isang semi-illiterate. “Pag mataas ang pinag-aralan, mas mataas ang dowry,” ang paliwanag ng kasama ko. At hayun nga sa pelikula, ang mga imahen ng sanlaksang mga batang babaeng estudiyante habang ang mga batang lalaki, naglalaro ng saranggola, nagtatampisaw sa dagat. Sa loob ng masjid, sa araw ng Jummah, mas napupuno ang lugar ng mga babae sa pagsasambahayang kaysa ang sa mga lalaki. At naalala ko ang kalupitan ng Pilar College sa Zamboanga City sa mga kabataang babaeng Muslim. Sa Islam kasi, wala pagpipilit sa pananampalataya. Kaya kung ang isang babaeng Muslim na magdesisyon na magsuot ng hijab, isa itong sagradong pagtatapon ng kanyang kalayaan bilang babae at bilang isang Muslim sa daigdig na nais niyang manampalataya. Ipinagbawal ng mga pinuno at di-Muslim na mga magulang ng Pilar College ang pagsusuot ng hijab ng mga kabataang mag-aaral sa loob ng kanilang paaralan. Kalaban talaga ng diskurso ng kalayaan ang mga makikitid na isipan. Nang minsang ialok ni Shaleha sa isang masipag na tindera sa bangkerohan ang kanyang bana bilang asawa sinagot siya ng babae na hindi ko na nga kayang buhayin ang sarili ko mag-aasawa pa ako—kung may kalayaan ialok sa merkado ng pangunahing tauhan sa kuwento ang lahat ng kanilang mga kalakal, may kalayaan din na tumanggi ang pinag-aalukan. Alam natin na hindi lamang pag-ibig ang nais na talakayin ng pelikula, eksplorasyon din ito sa konsepto ng kalayaan.

“Parang sa amindin,” ang paliwanag ng kasama kong Meranao. Nakikita niya sa mga imahen sa pelikula ang mga personal niyang mga karanasan sa kanilang komunidad bagaman kultura at realidad ng mga Badjao ang nasa kuwento. May eksena na ikinakasal ang dalawang tauhan sa kuwento at ipinapakita ang mga tradisyon at gawi sa kasal ng mga Badjao. “Parang ganyan din sa amin.” Ang binanggit niyang muli. Gusto ko sanang itugon sa kanya: sa amin, sa simbahan ginaganap ang kasal kung gusto mong maging tradisyunal. May mga abay. Nagsisimula sa ligawan. May kilig. May pamamanhikan. May pari at hindi pinag-uusapan ang halaga ng dowry—dahil walang dowry.   Sa amin, hindi mo hahanapan ng ibang asawa ang iyong bana. May konsepto kami ng ‘kabit’, ng ‘Other Woman’ sa hawla na kung tawagin ay ‘kasal’.

Nagsimulang maglala ng banig si Shaleha. “Alam ko kung paano iyan,” ang paliwanag sa akin ng aking kasama. “Marunong ng ganyan ang ante ko at ang nanay ko,” ang pagmamayabang niya sa akin. “Talaga?” ang sagot ko. At habang ipinapakita sa pelikula ang paraan ng paggawa ng banig inilalahad niya sa akin ang pangalan ng mga kasangkapan—mula sa pagkukulay, sa pagpapakulo ng mga dahon ng abaka, maging ang buong proseso—sa salitang Meranao. “Parang ganyan din sa amin. Kararaang tawag sa proseso. Riyara ang tawag sa product. Kaya ko yan. 500 pesos ang benta sa banig.” Nais ko sanang itugon bilang ‘pakiki-amin’ na mayroong ding ganyan sa Samar, sa Bicol, sa maraming probinsiya sa Luzon. Pero hindi ko na lamang ito itinugon. Ayaw kong mahulog sa bitag: iyon marahil ang proseso niya ng paglikha ng kamalayan ng kanilang nasyon, ng proseso ng konstruksiyon ng sarili niyang komunidad, ng ‘imagined community’ ika nga ni Anderson—siya na isang Meranao, at naroroon sa pelikula ang mga imahen na mga Badjao—“Parang sa amin din.” At bilang paggalang marapat lamang na tanggapin ko sa sarili na hindi ako kasama sa nasasakop ng ‘amin’ na iyon—ang ‘Bangsa Moro’ ng Moro National Liberation Front at ‘Ummah’ naman ng Moro Islamic Liberation Front.

May kakatwang eksena, isang dambuhalang baka ang isinakay sa bangka para itawid ng dagat. Sa kabilang pampang kakatayin ang baka na ito para ihanda sa piging, sa isang kasal. “Sa amin, pag ganyan hinahati ang baka equally sa lahat—kung 28 kayong lahat hahatiin sa 28 ang mga bahagi for distribution,” paliwanag sa akin ng kasama ko habang ipinapakita sa eksena na kinakatay ang baka habang nagsha-shahada ang kakatay. Ngunit habang itinatawid ang bangka na may sakay na baka biglang dumaan ang humaharurot na sasakyang pandagat ng Philippine Navy. Lumikha ito ng naglalakihang mga alon. Tumaob ang bangka at nahulog sa lalim ng dagat ang baka. Ngunit nagtulong-tulong ang mga tao upang isakay na muli ang baka sa bangka at maihatid sa pampang. Ganoon din sa reception ng kasal. Habang nagsasaya ang lahat nagkaroon ng encounter, putukan, nagkagulo ang mga tao. Huwag daw itigil ang sayaw at hayun nga, nang tumila ang mga putukan napanatag ang lahat at tuloy ang sayawan pati ng dalawang ikinakasal. Minsan napag-utusan si Shaleha na bumili ng mga kamoteng kahoy at nagkaroon ng hagaran, nabangga siya ng mga tumatakbong sundalo at nahulog niya mga pinamili sa lupa—tulad kung paano isinampa muli ang baka sa bangka, ang ituloy sayaw natapos ang encounter—kasimbilis niyang ring itinidig ang sarili sa mga panandaliang maliliit na eksena na sumisingit sa normal nilang pamumuhay. Naging bahagi na ng buhay nila ang mga ‘singit’ na ito.

“Mali ‘yan,” ang dagdag muli ng aking kasama. “Dapat itinitigil nila ang lahat ng gawain kapag   narinig na ang adhan.” Ngunit nasa eksena ang kasal at ang ‘pamamanhikan’ at totoo ngang habang nag-uusap ang mga kalalakihan naririnig ang adhan sa paligid. Nang dumating ang eksena na nakaharap sa karagatan ang mga Badjao at nag-aalay ng mga maliliit na bangka marahil para humiling nang mas masaganang pangingisda at bumibigkas ng Surah Fatihah ang madla napabulalas sa gulat ang aking kasama, “Ano ‘yan?” At alam kong hindi iyon pinahihintulutan sa Islam. “Baka pre-Islamic,” ang sabi na lamang niya bilang tugon na rin sa sariling tanong. “Culturesiguro,” ang sabi ko, “parang pag-ipatng mga Maguindanaoan.” Gusto ko sanang idagdag: parang Darangen ninyo. Bakit hindi pinag-aaralan kung anu-ano ang mga pagkakatulad at variations ng mga practices  sa Islam ng iba’t ibang tribong Moro? ang tanong ko sa kanya. Itinanong ko iyon sa kanya bilang isang kapatid na Muslim. Hindi moral para sa akin, sa lahat ng sitwasyon at pagkakataon na magtapon ng katanungan o mga pangungusap sa kapatid na Moro na naglalaman ng ‘kung ano nga ba ang dapat sa inyo’—ngunit hindi naman ako perpektong tao, may mga pagkakataon din na nahuhulog ako sa bitag dahil isa pa rin akong Filipino.

At hindi nga nahulog sa bitag ang Thy Womb ni Mendoza. Ang totoo: damang-dama mo na maingat na naglalakad sa gilid ng patibong ang pelikula. Malay ito na may bitag sa kanyang harapan at pinili nito ang manatili na naglalakad sa bingit ng pagkahulog. May mga bahagi sa pelikula na tila napapahawak ako sa dibdib sa takot na tuluyan na itong madulas o mapatid ng nakausling sanga at tuluyang mahulog sa bitag. Ngunit nagwagi ang pelikula. Dito ko nakita ang isang marikit na pag-asa sa Naratibo ng mga Filipino sa mga Moro: dahil malay ka sa bitag at nananatili ka pa ring naglalakad sa paligid nito nauunawaan mo ang iyong Sarili, ang iyong sariling mga takot, agam-agam, mga katanungan. “Ano ang gusto nilang sabihin, ha?” ang tanong ng akin ng kasama ko nang lumabas sa eksena na napadaan sina Shaleha at Bangas-an sa isang chapel ng mga Katoliko—tadtad ng bala ang mga haligi at nagkalat ang mga imahen ng mga santo sa loob. Tila nahulog sa bitag ang aking kasama. Nais ko sanang ipaliwanag sa kanya na hindi, hindi ninanais ng pelikula na ilarawan ang matagal na nating nalalaman, ang matagal nang ipinamumukha sa atin ng gubyerno at lipunan maging ng mga palabas, pagtatanghal at kuwento mula sa Mindanao. Nais lamang ipaalala ng pelikula na sa daigdig na inilalarawan sa kuwento, walang lugar ang kahinaan at ang saliwang relihiyon.

Sa pagtalakay ng Thy Womb sa buhay ng mga Moro sa bahaging ito ng Tawi-Tawi, pagtalakay na ingat na ingat na muhulog ang naratibo sa bitag, hindi malay ang pelikula na tinatalakay na pala nito ang neo-kolonyal na relasyon ng Pilipinas sa Bangsamoro: na ang daan na tinatahak nating mga Filipino sa konstruksiyon ng ating identidad, ng ating pagkatao at nasyunalismo hinuhubad natin ang mga bagay na magpapakatao sa atin—pag-ibig, responsibilidad sa iniibig, katapangan, pagwaksi sa takot ng pag-iisa sa katandaan, sa kamatayan, pananampalataya. Naalala ko bigla sa loob ng sinehan ang sinabi sa akin noon ng isang kapatid na Moro, “Baka kami ang inyong nakaraan na pilit niyong tinatalikuran?”

Kung ang Bangsamoro ang salamin na hawak ng Filipino upang mas makilala pa niya ang kanyang sarili, isang pambihirang pagtatangka sa katapangan ang Thy Womb na humarap sa salamin bagaman nakapikit ang kanyang mga mata upang sipatin ang sarili. Mas mainam na ang ganito kaysa ang nakasanayan na na ang siyang nakaharap sa salamin ang nagdidikta kung paano nga ba niya dapat makita at makilala ang kanyang sarili.     

   At nahanap nga ni Shaleha ang babaeng para sa kanyang bana. Si Mersila—bata, maganda, may pinag-aralan. At siguradong makapagbibigay ng anak kay Bangas-an. Ngunit malaki ang dowry ni Mersila tulad ng inaasahan. At nagpursige si Shaleha na likumin ang salaping kinakailangan para sa dowry ng mapapangasawa ng kanyang bana. Pati sarili niyang mga alahas at ang motor ng kanilang bangka na ginagamit niya sa paglalakbay sa mga isla bilang komadrona ibenenta para lamang mapunan ang pangangailangan ng dowry. Nakita rin kung paano sila tinulungan ng kanilang komunidad para lamang maipon ang sapat na salapi. Ganoon kamahal ni Shaleha ang kanyang bana. Ngunit kasama sa dowry ang isang bagay, ang isang katotohanan na ipinaalala ni Mersila kay Bangas-an: sa oras na isilang ko ang iyong anak, hihiwalayan mo ang iyong unang asawa, hihiwalayan mo si Shaleha. “Ang lungkot,” ang naibulalas ko sa aking kasama. “Hindi ganyan sa amin,” ang sagot naman niya, “ang unang asawa minsan ang masusunod.” Malungkot dahil maiiwanang nag-iisa sa katandaan si Shaleha—hindi na siya bata tulad ni Mersila na hahandugan ng nagtataasang dowry, wala nang lalaki ang iibig pa sa kanya marahil. Saan siya pupunta?

Naunawaan ko lamang ang lahat nang ipakita ang eksena na si Shaleha pa ang nagpaanak kay Mersila. Na ang institusyon ng kasal para kay Shaleha ay hindi isang hawla kung saan siya naikulong—ang kasal sa kanya ay isang espasyo para ibahagi niya ang kanyang pag-ibig at responsibilidad sa pinakamamahal niyang lalaki na katuwang sa buhay at paghahanap-buhay, isang espasyo na itatakda niya ang kanyang kalayaan bilang isang babae na may kapangyarihan sa kanyang mga desisyon at sarili, ang lunan kung saan malaya niyang sasambahin ang Allah (swt) at mapananatili ang pagpapakumbaba ng kanyang imaan. Na hindi ako mamamatay sa lungkot sa oras ng aking pag-iisa at mawala ang aking bana, kung sakaling maging shahid man ang aking bana at maiwanan sa akin ang pagtatagayod ng aking pamilya. Mahigpit na magkalingkis ang pag-ibig at katapangan sa bahaging ito ng daigdig, ayon sa pelikula na ito ni Mendoza.

Pagkatapos ng pelikula hindi kaagad kami tumayo ng aking kasama. Maraming salitang nais na pakawalan sa pagitan naming dalawa. Ganoon dapat ang Sining—hindi nito tinatapos sa aliwan ang lahat. Hindi nagtatapos sa palakpakan, sa tawanan ang relasyon ng likha at ng kanyang manonood o mambabasa. Hindi ninanais ng Sining ang pagtakas—tulad ng mga ninanais na ibahagi sa atin ng mga telenobela at mga mamerang pelikula ng mga kabit at nakakikilig na pag-iibigan ng mga magaganda at guwapong mga artista, na parang ang mga magagandang tao lamang ang may karapatan na umibig at mabigo sa pag-ibig at relasyon. Hindi pagtakas ang ninanais ng Sining, kundi paglaya.

Binasa namin ang closing credits ng pelikula. Pinasalamatan ng pelikula ang mga taong naging bahagi ng kanilang produksiyon. “Bakit magkapareho ang last name ng governor at vice-governor ng Tawi-Tawi?” ang tanong ko. Hindi sumagot ang aking kasama dahil baka namalik-mata lang ako sa aking pagbabasa. O may mga katotohanan sa labas ng pelikula, sa tunay na daigdig na kapwa naming iniiwasang pag-usapan. Tumindig na lamang kami sa aming mga kinauupuan at lumabas ng sinehan. Nakalulungkot isipin na sa paglabas para talagang kaming dalawa lamang ang nanood ng Thy Womb ni Mendoza.

“Bakit walang nanonood?” ang tanong ko sa aking kasama nang makita ko ang pila sa pelikula paglabas na pinagbibidahan ng anak ng dating pangulo ng Pilipinas. Hindi na naman siya sumagot.  At sa  pananahimik naming dalawa habang papalayo sa sinehan bigla akong nagimbal sa aking naisip na kasagutan sa sariling katanungan. Hindi, mali. Hindi dahil sa ‘bakya’ ang panlasa ng mga tao na parokyano ng taunang Festival na ito at hindi nila dinudumog ang takilya. Hindi, mali. Hindi dahil sa tila nakasasanayan na ng panlasa ng masa ang halos araw-araw at maghapon na soap operas at hahanapin na nila ang ‘teleserye’ sa lahat ng aliwan na kanilang hinahanap. Nakagigimbal na katotohanan: takot pa rin pala tayong harapin ang salamin. May mga katotohanan at naratibo na pilit pa rin nating iwinawaksi at di-malay na iniiwasan. Dito pala nanggagaling ang konsepto ng ‘asymmetric’ na relasyon. Hindi ito tapang at pagbabandera ng katapangan at paglalayon ng isang tunay na kapayapaan. Isa pala itong naratibo ng ating kaduwagan—at sa kaduwagang ito namamanhid na ang ating mga balat, ang ating mga budhi, ang ating mga kaluluwa at maging ang mga panlasa sa kung alin ang maganda sa karaniwan. Kaya sa harap ng madla, sa loob mismo ng Malacanang noong Setyembre, sa isang malakihang piging na hinahayaan natin silang hilingin sa atin ang mga bagay na marapat nang matagal na naririyan: ang hustisya, ang kanilang kasaysayan at identidad, ang kanilang mga kinabukasan, ang kanilang kalayaan. Hindi tayo nakaramdam o natinag man lamang sa hiya sa kanilang harapan, sa daigdig.
Mas lalong tumingkad ang aking pagkagimbal nang dumaong na muli sa akin ang katinuan na si Nora Aunor pala, na bagaman hindi na ang reyna ng takilya sa mahabang kasaysayan ng Festival na ito ngunit hindi mangyayaring lalangawin ng ganoon ang kanyang pelikula, ang gumanap sa Shaleha sa Thy Womb. Siya pala ang artista na gumaganap sa tauhan ni Shaleha sa kabuuan ng kuwento. Bravo.

Jazz Music, Poets, at Ano Na ang Nangyari sa Iyo?

NAIS KO SANANG simulan ang post na ito sa tula ng makata na si Luisa Igloria dahil ang lahat ng uri ng paglisan ay may binabaong sakit at pag-asa. Hindi mo sinusukat ang paglisan sa layo nang narating mo mula sa iyong pinanggalingan kundi sa kung gaano…

Colon: Isang Nobela

MATAGAL AKONG NAWALA sa blog na ito. Sa halos tatlong taon na pagkawala, para sa lahat ng nagtatanong kung ano na nga ba ang nangyari sa akin sa panahon na ito, nais kong ibahagi na nakasulat ako ng isang nobela. Itinuturing ko na ang Colon ang ‘ikalawa’ kong nobela (ang ‘unang’ nobela ay tinatapos ko hanggang sa ngayon, ang Urbanidad, na sinimulan kong isulat sa Maynila noong 2007 at nailathala na ang bersiyon na maikling kuwento sa Journal ng Cultural Center of the Philippines noong 2005.)

Nitong Mayo lang nakatanggap ako ng paanyaya mula sa nobelista at makata na si Edgar Calabia Samar ng Ateneo de Manila University na ilathala sa Tapat Journal ang Colon sa darating na Disyembre. Lubos kong ikinatuwa ang balita mula sa kaibigang manunulat dahil marami-rami na rin ang nagtatanong sa akin kung kailan ba nila mababasa nang buo ang nobela.

At dahil Ramadan ngayon at naka-on ang ‘generous mode’ nais kong ibahagi ang isang kabanata ng Colon. ‘Pagsilip’ lamang ito sa buong nobela at inaasahan ko na babasahin mo pa rin ang buong aklat paglabas nito sa Disyembre.

Sa bahaging ito ng nobela isinasalaysay ni Blesilda ang huntahan nila ni Lolo Cali (na isang matandang Meranao at dating guro) habang nagsasaya ang buong siyudad ng Cebu sa Sinulog Festival. Sa bahaging ito ng nobela nabanggit ni Blesilda sa matanda na ‘hinahabol’ siya ng mga Ilaga na siya namang ikinatawa ng matanda dahil ang Ilaga ay isa na lamang alaala sa kanya at bahagi ng kanyang kabataan, isang kasaysayan. Ang kuwento ng matanda tungkol sa kanyang karanasan ay mahalagang bahagi ng paghahanap ni Blesilda sa mga kasagutan sa kamatayan ng matalik niyang kaibigan at sa paghahanap niya sa sarili niyang pagkatao.

Basa lang mga kaibigan.

KABANATA 10 (excerpt)

Madilim na ang langit nang makarating na kami sa tapat ng inuupahan kong kuwarto. Unti-unti nang nalalagas ang mga tao sa Colon. Naririnig pa rin sa malayo ang ingay ng mga tambol at silbato. Ganoon din ang mga palakpak at hiyawan ng mga tao. Nang dumating kami ni Aldo sa harap ng paupahan naroroon pa rin ang matanda at nakaupo sa tapat ng kanyang mga paninda; tumitingkad sa ilalim ng liwanag ng dilaw na bumbilya ang puti niyang kopiya. Taimtim na nagbabasa ang matanda at may suot na itong makapal na salamin.

Assalamu alaykum,” ang nakangiting bati ni Aldo sa matanda.

Wa alaykum sala’am,” ang sagot ng matanda. “Islam ka?”

“Ay! Hindi. Filipino.”

Ngumiti lang ang matanda at nagpatuloy sa pagbabasa.

Nagpaalam ako kay Aldo at nagdesisyon kaming magkita sa ikatlong araw para kausapin ang propesor sa San Carlos. Walang pasok ang mga paaralan at establishemento kinabukasan na palaging idinedeklara ng Cebu City bilang araw ng pahinga pagkatapos ng Sinulog.

“Lady, lumapit ka nga rito sa tabi ko,” ang tawag sa akin ng matanda. “Dito sa tabi ko…”

Naupo ako sa tabi ng matanda. Napansin ko na nagbabasa siya ng nobela. A Passage to India ni E.M. Forster.

“Ano nga ba ang pangalan mo, Lady?” Kapansin-pansin ang kakaibang punto sa pagsasalita ng matanda.

“Blesilda Canugan po,” ang sagot ko. Natutuwa ako sa eksena. Hindi ako nagkaroon ng lolo o lola sa aking buhay kaya isang pambihirang karanasan ang makatabi ko at makipag-usap sa isang matanda. Naisip ko tuloy kung ano kaya ang hitsura ng mga tunay kong lolo at lola, na mga magulang ng mga tunay kong mga magulang.

“Kanina tinanong mo ako kung alam ko ba ang Ilaga di ba?”

“Opo. May hinahanap ho kasi ako—at nu’ng kasama ko na naghatid sa akin dito—mga Ilaga.”

Natawa ang matanda. Malakas na tawa na sinundan ng mga mararahas na pag-ubo. Hinaplos ko ang likod niya. Iyon ang unang pagkakataon na hinawakan at hinaplos ko ang likod ng isang tao na hindi ko man lang kilala at ninanais kong gumaling siya sa karamdaman. Minsan kailangan mong magtiwala sa sarili mong mga kilos, ito marahil ang kapangyarihan ng mga ina sa kanilang mga anak na may karamdaman, naniniwala sila na kaya nilang pagalingin ang karamdaman ng anak sa pamamagitan ng mga haplos. Naniniwala sila na kayang patulugin ang nag-aalburutong bata sa pamamagitan ng mga mahihinang pagtapik sa hita. Nang magtigil ang pag-ubo ng matanda nagpatuloy ito sa pagsasalita.

“Alam mo, Blesilda, teacher ako noon sa amin. I was a high school English teacher. Sa amin, sa Wao. Hindi mo alam ang lugar na iyon basta malayo…hindi mo alam dahil sa tingin ko sa iyo isa kang Tagalog na hindi nakalabas ng Maynila. Ganyan ang mga Tagalog, Blesilda, du’n sa Maynila. Hindi sila lumalabas ng Maynila pero kaya nilang patakbuhin ang buong Pilipinas.”

Nagsasalita ang matanda na para bang wala siyang kausap. Ni hindi siya tumitingin sa akin. Sa wari ko’y matagal na niyang pinaghandaan ang kanyang mga sasabihin naghihintay lang siya ng saktong tao at pagkakataon na ilalahad niya ang mga kinikimkim na mga salita. Natutuwa pa rin ako sa kanya.

“Umalis ako sa amin sa Marawi dahil ipinagkasundo ako ng mga magulang ko sa isang pangit na babae sa Malabang. Ayaw ko talaga sa babae. Dahil matigas ang ulo ko at siyempre pinag-aral ‘ata ito sa UP tumakas ako at tumira sa tiya ko sa Wao. Teka, alam mo ba ang UP?”

Oo, naman, ang sagot ko sa matanda. University of the Philippines. Naisip ko na hindi basta-bastang tindero ang matandang ito.

“Iskolar ako noon sa UP, 1959. I am one of those first Moro students that were given a scholarship under the National Integration Commission,” may pagmamalaking deklarasyon ng matanda. “Gusto kasi ng gubyerno ninyo na tuluyan nang maging bahagi ng Pilipinas kaming mga Moro. Of course I applied—I want to be brainwashed by the Filipino Christian government,” at napangiti ang matanda at kumindat pa sa akin.

Sana nagkaroon ako ng mga lolo at lola na magkukuwento sa akin ng mga pangyayari noong unang panahon.

“Matagal akong nagturo sa Wao. Halo-halo ang mga estudiyante ko. Meranao at mga Christian. Mayroon akong isang paboritong estudiyante. Meranao. Alam mo kaming mga teacher mayroon din kaming mga paboritong estudiyante hindi lang namin inaamin. Akbar ang pangalan niya—anak ng magsasaka at unang anak na lalaki ng kanyang ama. Taga-Wao. Matalino si Akbar, aba’y magaling mag-English, marunong sumagot sa klase—articulate, masipag sa mga assignment, at hindi nala-late sa klase ko,” ginawa ulit ng matanda na isa-isa niyang itinataas ang mga daliri niya sa paglalahad ng mga ‘kagalingan’ ng kanyang paboritong estudiyante.
Nagpatuloy ang matanda at inilapag na niya ang aklat ni Forster sa lupa. Paalis na ang laksang tao sa Colon at tila patungo silang lahat sa Abellana Sports Complex para sa fire works display. Unti-uni na ring dumaraan ang mga sasakyan dahil binuksan na sa trapiko ang bahaging ito ng Colon. Dalawang tartanilla na ang nakita kong dumaan.

“Minsan pinatatawag ko sa bahay si Akbar; doon siya nagme-merienda sa amin sa bahay ng tiya ko. Pinapahiram ko rin siya ng books ko na galing pa sa Maynila, mga luma at gamit nang mga libro na nabibili ko noon sa isang Intsik diyan sa Binondo—Forster, Dickens, Tolstoy, name it marami akong books. Nakahiligan ni Akbar noon ang Heart of Darkness ni Conrad. Sa mga pagdalaw ni Akbar sa bahay napansin ng tiya ko at napansin ko rin na hindi nagsa-sambahayang si Akbar.”

Ipinaliwanag niya sa akin na kinakailangang magdasal limang beses sa isang araw ang isang Muslim; kailangan itinitindig niya ang sambayahang araw-araw, walang palya.

“Kaya isang araw, kinausap ko si Akbar, nag-usap kami sa salita naming Muslim, Meranao: ‘Ikaw, Akbar, puwede kang mag-aral sa Maynila kasama ng mga Filipino. Matalino at madali kang matutong mag-English. Kaya kitang bigyan ng rekomendasyon sa UP. Pero gusto kong makita na itinitindig mo ang sambahayang araw-araw.’ Hindi sumagot si Akbar. Sabi ko kanya, ‘Ilagay mo sa tamang lugar ang maratabat, Akbar—sa loob ng masjid.’ Nagpasalamat sa akin si Akbar at nangakong magtutungo sa masjid para hintayin ang susunod na sambayahang.”

Sa bahaging ito panandaliang natahimik ang matanda. Malalim ang kanyang iniisip na parang hinuhugot niya pa sa pinakamalalim na bahagi ng kanyang alaala ang mga susunod na mga salita. Doon ko naunawaan na minsan tumatakas sa pagdadalamhati ang mga salita, gaano mo man pinahahalagahan ang mga salitang ito, mga salitang siya ring naghahatid sa iyo pabalik ng mga alaala. Maraming pamamaraan ang pagdadalamhati na bawiin sa atin ang mga bagay na matagal na nating itinuturing na ating pag-aari.

“Pinasabog ng granada ang masjid habang naroroon sa loob si Akbar kasama ng mga Muslim na nagdarasal. Marami silang namatay—pinatay— sa loob ng masjid. Sayang si Akbar, Blesilda. Naghihintay pa naman ang UP sa kanya. Naaalala ko ang araw na iyon, that was July.”

Binibilang ko ang dumaraang tartanilla sa aming harapan. Manipis na ang ingay, hiyawan at mabibilis na musika mula sa malayong Abellana Sports Complex. Nakapako ang tingin ng matanda sa lupa at ibinaling ko ang aking mga mata sa langit na gumuguhit ang sarikulay na mga paputok at kuwitis. Kay ganda ng langit ng Cebu.

“Matapos iyon sinunog ang mga bahay—sa katahimikan ng madaling-araw kung sumusugod sila. Nagdesisyong ang tiyahin ko na umalis na lang ng Wao at sinabi niya na tumakas na lang kami pabalik ng Marawi. Dali-dali kaming umalis ng bahay at ipinaiwan ng tiyahin ko ang mga libro ko na galing sa Maynila. Tumanggi ako noon na ipawian ang mga libro ko at nais ko sanang dalhin ito pabalik sa Marawi. Tumanggi ang tiya ko, hindi raw puwedeng maraming dala sa pagbiyahe. Nakarating na lang sa amin sa Marawi na sinunog din nila ang bahay ng tiyahin ko, kasama ng mga libro ko na binabasa namin ni Akbar. Makalipas ang isang buwan, hindi pa rin natapos, marami na naman silang pinatay na Muslim sa Wao. Hindi na tayo babalik ng Wao, ang sabi sa akin tiyahin ko, at sundin mo na ang napagkasunduan sa karangaya—sa ikabubuti rin ng iyong mga angkan bago nila maubos tayong lahat.”

Gumuhit sa langit ang isang mahabang dilaw na kuwitis. Nang sumabog ito sa langit libo-libong maliliit na ilaw—bughaw, dilaw, at asul ang nagkulay sa nakababagot na dilim sa himpapawid. Sinigurado kong may sapat na layo sa pagitan naming dalawa ng matanda. Naisip ko nais niyang mapanatili ang pagitang iyon; ninanais ko sanang ipatong ang isang kamay ko sa balikat niya o yakapin siya kahit hindi pa ako nakayayakap ng isang taong hindi ko naman kilala. Pero kailangan mapanatili ang espasyong iyon sa pagitan naming dalawa. Sa palagay ko, iyon na lang kasi ang nalalabi pa sa kanya.

“Tinanong mo ako kanina kung kilala ko ang mga Ilaga. Kilala ko sila, sa haba ng buhay na inilagi ko sa mundo, kilalang-kilala ko sila…mga Filipino sila.”

Maikling Kuwentong "Mga" nasa Palanca Website Na.

NAKATATANGGAP AKO NG mga email sa mga estudiyante (maging sa aking unibersidad dito sa Cebu, San Carlos) na humihingi ng kopya ang aking kuwentong ‘Mga’ para sa kanilang klase. Nagpapasalamat ako sa Don Carlos Palanca Foundation at ipinaskil na nila an…

Varsitarian, Nostalgia at Publikasyon

ISA NA SIGURO sa pinaka-highlight ng nagdaan kong linggo ang karanasan sa isang estranghero mula sa the Varsitarian. Estranghero dahil hindi ko naman siya kilala at malamang na hindi niya rin ako kilala. Nais ko lang sanang magtanong kung sa paanong pa…

Perspektibo

Lahat tayo, sa mga Moro o sa Filipino man, ay naghahanap ng isang lipunan at masang kritikal. Isang lipunan na pinatatakbo ng mga ideya, damdamin, at pananampalataya. Isang lipunan na bukas sa sanlibo’t sandaang mga pananaw na kung hindi man umaayon ay…

"Mga", Maynila, Maikling Kuwento

“DARATING ANG PAGKAKATAON at makahahanap din ng trabaho si Lipoy. Ito ang ibinaon niyang paniniwala nang umalis siya sa bahay noong Lunes na iyon. Hindi naman nag-iisa si Lipoy sa ganoong uri ng pagpapatakbo ng isang adlaw; marami sa lungsod na sinisimulan ang adlaw nila sa pananampalataya. Ang makahanap siya ng trabaho ang paniniwala rin ni Lita, ang kanyang maybahay, noong Lunes na iyon. Tiyak na may pagkakataon na makahahanap din ng trabaho ang kanyang bana, sa konstruksiyon halimbawa o sa isang pribadong bahay o sa kahit na sinong masasalubong ni Lipoy sa daan at may ipagagawang anumang sira sa kanilang mga buhay at ari-arian. Ganyan naman talaga ang lungsod na pinaglagakan kay Lipoy: nasa mga dakilang kamay ng pagkakataon ang lahat. ” – Mula sa aking kuwentong MGA (Cagayan de Oro City, 2007.)

Nandito ako ngayon sa Maynila para sa napakaraming mga kadahilanan – ang dumalo sa aming grupo NaratiboWriters Bloc, Inc (mga mandudula, makapanood ng dula ng PETA (na hindi na nagawa), makipagkita sa mga kaibigan, sa aking pamilya, sa isang blogger, at dumalo sa awarding Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature (kung saan bibigyan ng Foundation ng parangal ang aking kuwentong ‘Mga’). (mga kuwentista), sa


Nagdadalawang isip nga akong bumalik ng Maynila. Nakakapagod at maraming maiiwanang trabaho sa opisina sa Cebu at ayaw ko sanang maglakad-lakad dahil buwan ng aming Ramadan. Ayaw ko mapagod at nais ko lang sanang manatili sa Cebu at magmuni-muni. Pero sige nagpunta pa rin ako. Nabili na ang tiket, sayang ang Palanca, at kailangan ko na ring makita ang mga kasama at kaibigan sa Naratibo.



Ewan ko ba kung bakit nararamdaman ko ito sa Maynila. Parang hindi na ako kumportable sa siyudad. Mas nais ko nang manatili sa Cebu. Sa Cebu kasi nakakasulat ako, nakakabasa, walang masyadong mabigat na mga samahan na tatahiin, walang mabibigat na isyung uukilkilin. Malapit pa siya sa Mindanao. Nasa sentro pa siya ng Visayas, ng Pilipinas.

***

Iba na sa akin ang Maynila, ang magtungo sa siyudad na ito. Hindi ko na yata kaya ang mabigat na pasanin ng lugar na ito – dahil nasa sentro ka at nariyan ang kapangyarihan isinumpa kang magdikta, isinumpa kang magsalita para sa iba, nasa iyo ang kapangyarihan. Ang Pilipinas ay ang Maynila. Malungkot ako.



Siguro dahil kahit na anong gawin ko nandito pa rin ako: isang tawid ng dagat sa Mindanao, isang Bisaya at walang ibang lugar na lulugaran kundi ang mga isla sa Bisayas na sinilangan ng aking mga magulang. Hindi ko alam. Ang tanging Maynila na nanatili sa akin ay ang pagtakas, ang aking wika, at ang pananatili ng ganyang kapangyarihan na magpataw at magdikta. Ano ba ang maging Filipino? Hindi ako siguro ang tamang tao na magtatanong nito. Dahil galing ako ng Maynila. At sa pa rin akong Manileño. Hindi ko marahil mauunawaan ang sagot sa tanong.

***

Minsan tinanong ako sa isang forum pagkatapos ng palabas ng aking dula sa Cultural Center of the Philippines. Isa sa mga miyembro ng manonood ang nagtapon ng tanong. “Naniniwala ba kayo na dapat may isang Bangsa Moro state?” Sana nasagot ko siya nang maayos sa harap ng maraming tao. “I believe in the Bangsa Moro struggle. For me it’s not just a struggle for political independence and self-determination. Fundamentally, it is about human freedom – that’s why the Bangsa Moro struggle matters to me as a Filipino and it will always matter to me because I am an artist.” Hindi lahat katulad ng Maynila – hindi lahat naniniwala na ilalagay sa dakilang kamay ng pagkakataon ang lahat. Hindi nga siguro ako ang pinakatamang tao na sasagot at magtatanong ng Ano nga ba ang maging Filipino.

***

Kung ang Cebuano ang wika na ginagamit ng mas maraming Filipino – bakit hindi ako tinuruan ng salitang Cebuano? Maraming bagay ang hindi itinuro sa akin ng aking eskuwelahan.

***

Humimpil ang bus nang marating nito ang harap ng SM Megamall. Tinanaw ni Edgar ang naglalakigang billboards na nakadikit sa matataas at malalapad na gusali ng mall. “Kay gandang mga nilalang…kay gandang pagmasdan…” bulong niya sa sarili habang pinagmamasdan ang mga modelo na inimprenta sa mukha ng naglalakihang mga tarpaulin.



“Ano ba ang kagandahan?” bulalas ng mama na nasa tabi niya. May katandaan na ang mama at nakasuot siya ng maragang de-kuwelyong polo at may hawak pang maleta na pang-opisina.

Hindi nakapagsalita si Edgar ngunit tila nabasa ng mama ang pagtatanong sa kanyang mukha.



“Ang sabi mo kasi ‘Kay gandang mga nilalang at kay gandang pagmasdan’ ang mga nasa larawan na nakapaskil sa Megamall. Ngayon tinatanong kita, ano nga ba ang kagandahan?”



Nagimbal si Edgar sa mga salitang binitiwan ng mama.



“Teka, wala akong sinasabing ganoon!”



“Hindi mo nga sinasabi pero iniisip mo.”



“Nababasa mo ang isip ko?” Nais na sanang tumayo ni Edgar at lumipat ng ibang upuan. Binalot ng takot ang katawan niya. Sa paanong paraang nalalaman ng mamang ito ang kanyang iniisip.



“Huwag kang mabahala, Edgar. Hindi ako masamang tao. Isa lang akong makata.”



“Kung hindi ka masama paanong…paanong wala na akong maitatago sa iyo?”



“Wala ka talagang maitatago sa akin. At dahil doon hindi na ako masama. Kung masama ako may mga bagay akong hindi nalalaman sa iyo. Halimbawa ang iyong ina, ang iyong ama, at ang iyong mga naging kapatid maging ang iyong asawa.”



Napayukod si Edgar. Tumatagaktak na ang pawis niya sa sentido at tila nagiging maalinsangan na ang panahon sa lungsod na iyon na pinaglakagan sa kanya.



“Ikaw ang masama, Edgar. Binibigyan mo ng mga motibo ang mga tao sa pag-iisip nila tungkol sa iyo dahil hindi mo naman binubuksan ang sarili mo sa kanila. Kaninang umaga may ‘nasilip’ ka sa daigdig…sa kung saan ka nagtatrabaho tama ba ako?”



“Nasilip? Hindi ko maintindihan ang sinasabi mo. Ewan.”



“Nakita mo ang kahubdan ng buhay. May isang nagpakita sa iyo ng kanyang sarili. Iyon ay isang katapangan.” – mula sa aking kuwentong Mga (Cagayan de Oro City, 2007).

***

Naalala ko kung bakit sinulat ko ang kuwentong “Mga.” Noong 2007 – paglabas ko Lanao del Norte. Madilim na sa Bulua Bus station. Wala pa ako sa sarili dahil sa isang pangyayaring naganap sa dati kong trabaho. May nakilala akong estranghero. Bisaya. Nagkaroon kami ng maikling huntahan. Tinanong niya ako kung ano ba ang lugar na pinanggalingan ko, ang Maynila, dahil bakit daw ako nasa Mindanao at paikot-ikot sa kung saan- saan. Hindi ko siya masagot nang maayos dahil noon, sa kanyang harapan, nananatili sa akin ang galit. “Hinding hindi ko lilingunin nang may paggalang ang lugar na iyan – ang Lanao del Norte.” Ang Cagayan de Oro raw ay ang City of Golden Friendships. Bakit?

***

Mananatili akong tao. Hindi ako mawawala sa mga siyudad na aking dadalawin maging sa siyudad na aking sinilangan at sa siyudad na ibabaon ang aking katawan sa aking kamatayan. Dahil narito ako at nakaharap sa aking sarili – ang mga bayang ito ang aking sarili. Ito ako. Ito ang aking bayan.